نویسنده: محمد باغچقی
چکیده
این مقاله به تبیین دیدگاههای عمیق و راهبردی مرجع فقید، مرحوم آیتالله محمدحسین کاشف الغطاء (ره)، در خصوص مفهوم حقیقی وحدت و نقش حیاتی آن در جهان اسلام میپردازد. در این پژوهش، ابتدا معنای اصیل وحدت بر اساس آموزههای ایشان تشریح شده و سپس وجوب شرعی و عقلی وحدت و حرمت تفرقه مورد تأکید قرار میگیرد. همچنین، این مقاله به چرایی دعوت مصلحان به سوی اتحاد، ثمره شیرین وحدت و پیامدهای شوم تفرقه در کلام آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) میپردازد. در نهایت، با استناد به مبانی فکری ایشان، راههای عملی تحقق وحدت، به عنوان نقشه راهی برای امت اسلامی ارائه میگردد
مقدمه
در جهان اسلام، معضل تفرقه و شکاف مذهبی همواره به عنوان یکی از مهمترین موانع بر سر راه عزت، استقلال و پیشرفت امت اسلامی مطرح بوده است. از منظر اسلام، حفظ «وحدت کلمه» یک ضرورت عملی و عقیدتی است که در آموزههای قرآنی و سیره نبوی (صلی الله علیه وآله) ریشه دارد. در دوران معاصر، با اوجگیری مداخلات خارجی و تشدید دامنههای تفرقهافکنی، ضرورت بازخوانی میراث متفکرانی که از قرنها پیش به این مسئله به صورت جدی پرداختهاند، بیش از پیش احساس میشود.
در این میان، آیتالله محمد حسین کاشفالغطاء (ره)، مرجع عالیقدر شیعه و از مفاخر حوزه علمیه نجف، به صورت مستمر نسبت به اتحاد امت اهتمام داشت. تا جایی که سیره عملی و به ویژه آثار مکتوب ایشان، سرشار از عبارات ارزشمندی در خصوص وحدت و تقریب می باشد.
طبعا آشنایی با آراء این مجتهد نامدار شیعه راجع به اتحاد، می تواند برکات فراوانی را برای امت به همراه داشته باشد؛ لذا در مقاله حاضر به واکاوی محورهای اساسی عبارات آیتالله محمد حسین کاشفالغطاء (ره) در باب وحدت اسلامی پرداخته خواهد شد.
مروری بر مهم ترین محورهای فرمایشات مرحوم کاشف الغطاء (ره) در مسئله وحدت
همانطور که گفته شد آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در بسیاری از نوشته جات خود عبارات ارزشمندی را در خصوص اتحاد امت بیان فرموده است. که بخشی از محورهای موجود در این فرمایشات در ادامه ذکر می گردند:
معنای صحیح وحدت
یکی از چالش های موجود در مسئله وحدت، ارائه معانی نادرستی است که گاه مغرضانه و گاه جاهلانه ارائه شده اند؛ از این رو آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) به طور مرتب تاکید می فرمودند که وحدت به معنای حل شدن مذاهب در یک مذهب[1]، و یا شیعه شدن اهل سنت و سنی شدن شیعیان نیست.[2] بلکه مراد از وحدت این است که اختلافات مذهبی موجود را دستاویزی برای ایجاد عداوت و دشمنی قرار ندهیم.[3]
مرحوم کاشف الغطاء (ره) در عبارات دیگری نیز تصریح می فرماید: «اتحاد یک سلسـله صـفات عالی درونی و اعمال و برکات است، فضایل وسـجایایی که در اعماق روح ریشه دوانیده، و سراسر وجود انسان را در بر گرفته باشد. اتحاد یک رشـته اخلاق و عواطف عالی انسانی است. اتحاد این است که مسـلمانان در منافع با یکدیگرشریک باشند و اصول عدالت و انصاف را درحق یکدیگر رعایت کنند.»[4]
دو ستون و رکن مهم دین اسلام
یکی از مهم ترین و معروف ترین عبارات مرحوم کاشف الغطاء (ره) در خصوص تبیین اهمیت وحدت مسلمین عبارت است از: «الاسلام یقوم علی دعامتین: کلمه التوحید، و توحید الکلمه، فاذا لم تتوحد الکلمه – ایها المسلمون – فعلی الاسلام السلام!»[5] اسلام بر دو ستون بنا شده است: کلمه توحید، و وحدت کلمه (اتحاد)؛ اگر اتحاد بین مسلمانان محقق نشود، پس دیگر اسلام باقی نخواهد ماند.
وجوب وحدت و حرمت تفرقه
افزون بر عبارت فوق، آیت الله کاشف الغطاء (ره) در عبارات دیگری نیز بر وجوب اتحاد امت تصریح فرموده است. به عنوان نمونه در یکی از عبارات ایشان می خوانیم: «فمن الواجب المحتم علی کل مسلم – سیما القاده و العلماء – فی مثل هذه الاوقات العصبیه بذل الجهود الی ضم المسلمین بعضهم الی بعض و نشر الالفه فی ما بینهم، کما اراد الله سبحانه و رسوله و امر به کتابه»[6] بر همه مسلمین، به ویژه پیشوایان و علمای مسلمان- واجب حتمی است که در این دوران در جهت اتحاد مسلمین و ایجاد الفت میان آنان تلاش کنند. چنانکه خدای متعال و رسولش (صلی الله علیه وآله) به آن امر فرموده اند.
بایسته ذکر است آیت الله کاشف الغطاء (ره) معتقد به حرمت تفرقه نیز بوده و در این خصوص می فرماید: «بر تمام فرقه های اسلامی لازم است که جدال ها و اختلافات را کنار گذارند؛ چرا که فرضا اگر این عمل ذاتاً حرام نباشد، ولی مسلّماً در این زمان که دشمن از هرطرف، ما را احاطه کرده، حرام است.»[7]
تفرقه، بیماری خطرناک امت در عصر حاضر
این مجتهد بزرگوار در خصوص خطرناک بودن تفرقه نیز اینگونه می فرماید: «امروز، بیماری خطرناک مسلمانان، پراکندگی و عدم انسجام آن هاست و تنها داروی حیات بخش برای آن ها و همین طور برای گذشتگان، اتحاد و اتفاق و همکاری با یکدیگر و به دور افکندن تمام عوامل عداوت و کینه و دشمنی بوده و خواهد بود.»[8]
آگاهی عقلای عالم بر ضرورت اتحاد
آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) راجع به روشن و بدیهی بودن ضرورت وحدت نزد عقلای عالَم نیز می نویسد: «لم يبق ذو حسّ و شعور في شرق الأرض وغربها، إلّاوقد أحسّ وشعر بضرورة الاتّحاد والاتّفاق، ومضرّة الفرقة والاختلاف، حتّى أصبح هذا الحسن والشعور أمراً وجدانياً محسوساً يحسّ به كلّ فرد من المسلمين، كما يحسّ بعوارضه الشخصية من صحّته وسقمه وجوعه وعطشه»[9] امروزه هیچ فرد آگاهی در شرق و غرب جهان پیدا نمیشود که ضرورت اتحاد و اتفاق و زیانهای پراکندگی و نفاق را درک نکرده باشد این موضوع امروز به یک امر بدیهی و آشکاری درآمده است و انسان عاقل، همانطور که حالات درونی خود مانند بیماری و صحت تشنگی و گرسنگی را احساس میکند این حقیقت را نیز کاملاً احساس مینماید.
چرایی دعوت داعیه داران وحدت به سوی آن
آیت الله کاشف الغطاء (ره) ضمن آنکه معتقد است که تلاش برای وصول به اتحاد و اتفاق مسلمین همواره جزء برنامه زندگی مردان بزرگ و بابصیرت بوده است،[10] همچنین در تبیین چرایی انجام چنین تلاش هایی می نویسد: «آنها (مردان بابصیرت) مردم را به سوی این نعمت بزرگ (وحدت و اتحاد امت) این دستاویز محکم این پیوند ناگسستنی که خدا توصیه کرده است دعوت مینمایند؛ زیرا حیات جاودان و نجات امت اسلامی جز در سایه آن (اتحاد مسلمین) میسر نیست و در غیر این صورت مرگ و نابودی ابدی در انتظار آنها خواهد بود.»[11]
ثمره اتحاد و پیامدهای تفرقه
آیت الله کاشف الغطاء (ره) بر این باور بودند که امت اسلامی به سعادت نمی رسد مگر آنکه با هم متحد باشند؛[12] بنابراین نیل به سعادت را می توان مهم ترین ثمره وحدت امت در کلام این مجتهد نامدار به حساب آورد.
ایشان در عبارتی صریح، پیامدهای تفرقه را نیز اینگونه تبیین می کنند: «پراکندگی عامل ناتوانی، و ناتوانی علت ذلت و خواری، وذلت و خواری باعث زوال دولتها و نعمتها و نابودی و هلاکت امتهاست.»[13]
بایسته ذکر است مرحوم کاشف الغطاء (ره) در عبارات دیگری نیز تفرقه را سلاح برنده بیگانگان برای رسیدن به اهداف شوم خوانده[14] و تاکید می فرماید که دشمنان تنها از طریق تفرقه امت سود می برند.[15]
راه های تحقق وحدت
به باور مرحوم کاشف الغطاء (ره) وحدت امت، صرفا با سخنرانی و حرف محقق نمی شود[16] بلکه برای تحقق وحدت نیاز به گام های عملی داریم از جمله این گام ها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
1: تشکیل کنگره سالانه علمای جهان اسلام با هدف ایجاد شناخت مناسب نسبت به یکدیگر و تبادل نظر پیرامون شئون مختلف جوامع اسلامی؛[17]
2: تشکیل کنگره حاکمان و زمامداران کشورهای اسلامی با هدف کمک به یکدیگر و مبارزه با خطرات موجود؛[18]
3: بسته شدن باب مجادلات مذهبی به طور کلی؛[19]
4: پرهیز از به کار بردن سخنان توهین آمیز نسبت به یکدیگر؛[20]
5: پرورندان محبت دیگر مسلمین در دل و پاک کردن هر گونه آلایش، کینه و حسدی از قلب؛[21]
6: مهار کردن هوا و هوس های سرکش؛[22]
7: توجه به مصالح و منافع سایر مسلمین؛[23]
8: رعایت اصول عدالت و انصاف در حق یکدیگر؛[24]
بیانات و عبارات آیت الله شیخ محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در خصوص اتحاد به این میزان خلاصه نمی شود؛ ولیکن به جهت رعایت اختصار به همین مقدار بسنده می شود.
جمع بندی
آنچه از مجموع مباحث این نوشتار استنتاج میشود، آن است که واژه «وحدت» از پربسامدترین و محوری ترین واژگان در مجموعه فرمایشات آیتالله محمدحسین کاشف الغطاء (ره) قلمداد میگردد. بدین سان که با مراجعه به بیانات و مکتوبات ایشان، مشاهده میشود که این مجتهد نامدار شیعه، ضمن تبیین معنای صحیح وحدت و تصریح به وجوب آن، به تشریح ثمرات اتحاد و راههای تحقق آن نیز پرداخته است. لذا، از این منظر میتوان دریافت که تقویت اتحاد مسلمین و رفع تفرقه در جهان اسلام، از دغدغههای کلیدی و همیشگی مرحوم کاشف الغطاء (ره) بوده است.
پینوشتها
[1] . «و الوحده التی ندب الیها القرآن الکریم لیست هی الوحده فی الاراء و المذاهب، فذلک مستحیل» ساعدی، محمد جاسم، الامام کاشف الغطاء (ره)، ص 157، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، 1428هق؛
[2] . «ولیس معنی تلک الاخوه ان تدعوا السنی لیکون شیعیا او الشیعی لیکون سنیا، فان هذا مناف للحکمه و مصادم لسنه الله فی خلقه،» ساعدی، محمد جاسم، الامام کاشف الغطاء (ره)، ص 154.
[3] . «معنی الدعوه الی الوحده ان لا نجعل تلک الخلافات اداه للتفرقه و معولا للتمزیق و سببا للتشاحن و التطاحن و العداوه و البغضاء بین الاخوین.» ساعدی، محمد جاسم، الامام کاشف الغطاء (ره)، ص 154.
[4] . کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص122، قم، موسسه الامام علی (علیه السلام)، 1415ق.
[5] . ساعدی، محمد جاسم، الامام کاشف الغطاء (ره)، ص 154.
[6] . همان.
[7] . میرخلیلی، سید جواد، اندیشه سیاسی علامه کاشف الغطاء (ره)، ص۱۷۲، قم، بوستان کتاب، بی تا.
[8] . همان، ص170.
[9] . کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص115.
[10] . همان.
[11] . همان، ص116.
[12] . «وهيهات أنْ يسعدوا ما لم يتحدوا» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص121.
[13] . همان، ص120.
[14] . «مسلمانان نباید هیچ زمینه ای برای عداوت، جدایی و دشمنی به وجود بیاورند، چرا که این گونه اقدامات به برّنده ترین سلاح برای استعمارگران بَدَل می شود و باعث می شود که چشم و دل آن ها از این گونه اختلافات میان مسلمین روشن شود و امیدوار شوند.» میرخلیلی، سید جواد، اندیشه سیاسی علامه کاشف الغطاء (ره)، ص۱۵۶.
[15] . «بیگانگان و استعمارگران، تنها از طریق فتنه انگیزی و طرح شعارهای پوچ و بی پایه ای همچون ملّیت و وطن پرستی می توانند مسلمانان را به جان یکدیگر بیندازند و با نابود ساختن امکانات و نیروهای آن ها به غنیمت و سود برسند.» میرخلیلی، سید جواد، اندیشه سیاسی علامه کاشف الغطاء (ره)، ص۱۵۶.
[16]. «فيا أيُّها المسلمون لا تبلغون الاتحاد الذي بلغ به اباؤكم ما بلغوا بتزويق الالفاظ ، وتنميق العبارات ، أو نشر الخطب والمقالات ، وضجيج الصحف وعجيج الاقلام ... ليس الاتحاد الفاظاً فارغة ، واقوالاً بليغة وحِكَماً بالغة مهما بلغت من أوج البلاغة ، وشأو الفصاحة» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص121.
[17] . «وأقرب وسيلة إلى تنمية تلك البذرة ، وتقوية تلك الفكرة ـ فكرة الاتحاد الجدي ـ هو : عقد المؤتمرات في كلُّ عام أو عامين ، يجتمع فيها عقلاء المسلمين وعلماؤهم من الأَقطار النائية ، ليتعارفوا أوَّلاً ، ويتداولوا في شؤون الاسلام ثانياً.» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص127.
[18] . «بل وأوجب من هذا : عقد المؤتمرات والمعاهدات بين حكّام المسلمين « لو كان للمسلمين حكام حق » فيكونون يداً واحدة ، بل كيَدين لجسد واحد ، يدفعان عنه الاخطار المحدقة به من كلُّ جانب ، وقد أملت عليهم الحوادث بعد الحرب العامَّة دروساً بليغة ، وعبراً محسوسة لو كانوا يعتبرون.» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص127.
[19] . «وأوَّل شرط ذلك : سد باب المجادلات المذهبية وإغلاقها تماماً» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص125 و 126.
[20] . «فإنْ أراد أحد التنويه عن مذهبه فعلى شرط أنْ لا يمس مذهب غيره بسوء ولا غميزة» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص126.
[21] . «والشرط الثاني ـ بل هو الأَوَّل في الأَهمية ـ : أنْ يعقد المسلم قلبه على الاخاء الصحيح لأخيه المسلم ، وأنْ يحب لأَخيه ما يحب لنفسه ، ويبرأ من كلُّ حقد وحسد عليه ، جِداً وحقيقة ، لا لقلقة في القول ، ومخادعة في اللسان ، ومنافسة على المصالح الفردية والمنافع الذاتية ، كما هو الحال السائدة اليوم عند الجميع.» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص126.
[22] . «ويكبحوا جماح أهوائهم ونفوسهم ، بارسان [١] العقل والروية ، والحنكة والحكمة» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص119.
[23] . «فيجد كلُّ مسلم أنَّ مصلحة أخيه المسلم هي مصلحة نفسه ، فيسعى لها كما يسعى لمصالح ذاته ، ذلك حيث ينزع الغلَّ من صدره، والحقد من قلبه ، وينظر كلُّ من المسلمين الى الآخر ـ مهما كان ـ نظر الاخاء لا نظر العداء ، وبعين الرضا لا بعين السخط ، وبلحاظ الرحمة لا الغضب والنقمة» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص119.
[24] . «الاتحاد أنْ يتبادل المسلمون المنافع ، ويشتركوا في الفوائد ، ويأخذوا بموازين القسط ، وقوانين العدل ، ونواميس النصف» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص122.