نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

بدون تردید، شیخ غازی یوسف حنینه (رئیس فعلی تجمع علمای مسلمین لبنان) را می توان از بزرگترین داعیه داران وحدت در امت اسلامی به حساب آورد. شخصیت تقریبی که در بسیاری از بیانات و مصاحبه های خود از ضرورت و ثمرات وحدت دم زده و نکات حائز اهمیت فراوانی را در این خصوص بیان کرده است. در نوشتار حاضر به نمونه هایی از این مواضع مهم اشاره خواهد شد.  

 واژگان کلیدی:

غازی حنینه، وحدت، اتحاد، شیعه، اهل سنت، امت اسلامی، تفرقه، تجمع علمای مسلمین لبنان.

مقدمه

قریب به 45 سال پیش، نهادی مبارک در لبنان تحت عنوان «تجمع علمای مسلمین» شکل گرفت که طیف قابل توجهی از عالمان مسلمان اعم از علمای شیعه و سنی مذهب کشورهایی نظیر فلسطین، لبنان و سوریه در آن به عضویت درآمده و از هنگامه تاسیس تاکنون در جهت تقویت وحدت میان مسلمین کوشیده اند.[1] از این رو می توان تمامی اعضاء محترم نهاد مزبور را از جمله داعیه داران وحدت در جهان اسلام قلمداد نمود. به عنوان نمونه در این سال ها شیخ غازی یوسف حنینه (رئیس کنونی تجمع علمای مسلمین) مواضع قابل تقدیر فراوانی را در خصوص اتحاد مسلمانان اتخاذ کرده که ایشان را به واسطه چنین مواضع سازنده ای می توان از جمله اسوه های تقریب و وحدت در عصر حاضر به حساب آورد. در نوشتار پیش رو برای اثبات این مدعا به مهم ترین آراء و تفکرات شیخ حنینه راجع به تقریب اشاره خواهد شد. 

مروری گذرا بر مهم ترین مواضع وحدت آفرین شیخ غازی حنینه

همانطور که پیش تر گفته شد نهاد مبارک «تجمع علمای مسلمین لبنان» از جمله نهادهایی به شمار می رود که روسا و اعضاء محترم آن در طول این سال ها برای تقویت اتحاد امت از هیچ تلاشی فروگذار نکرده اند. چنانکه سفرهای تقریبی شیخ غازی یوسف حنینه (رئیس فعلی تجمع علمای مسلمین) و مواضع وحدت آفرین ایشان در این سال ها به خوبی نمایانگر این مهم می باشد. تا جایی که این عالم معاصر اهل سنت، در طول سالیان متمادی با حضور در بسیاری از مجامع علمی کشورهای اسلامی، از اهمیت و ضرورت وحدت، ثمرات اتحاد مسلمین و مضرات تفرقه امت سخن به میان آورده است. از آنجایی که یقینا نقل چنین مواضعی، نقش به سزایی در تقویت اتحاد مسلمانان دارد، لذا در ادامه به مهم ترین محورهای موجود در سخنان وحدت آفرین غازی حنینه اشاره خواهد شد.

محور اول: تبیین تاکیدات ویژه دین بر وحدت امت

شیخ حنینه معتقد است: تاکید قرآن کریم و سیره نبی اکرم (صلی الله علیه وآله) و اهل بیت ایشان (علیهم السلام) بر این تعلق گرفته که مسلمانان باید نسبت به حفظ وحدت اسلامی اهتمام داشته و از تفرقه دوری کنند.[2]

ایشان همچنین تصریح می کند: «دعوت به همکاری و هم افزایی چیزی است که خدای متعال در قرآن کریم بدان امر کرده است چنانکه در یکی از آیات قرآن چنین می خوانیم: "وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ"[3] همواره در راه نیکی و پرهیزکاری با هم تعاون کنید و هرگز در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید؛ ما باید برای آماده سازی یک نسل اسلامی و نیز برای تشکیل جامعه انسانی با یکدیگر همکاری مشترک داشته باشیم.»[4]

رئیس فعلی تجمع علمای مسلمین لبنان در موضعی دیگر، ضمن اشاره به این مسئله که «خداوند متعال مسلمانان را به پرهیز از منازعه و تکفیر دعوت می کند» همچنین می افزاید: «هیچ گاه، اسلام کسی را به لعن و نفرین و خونریزی در بین این مکاتب دعوت نکرده است.»[5]

آقای غازی حنینه در یکی از مصاحبه ها نیز چنین تصریح می کند: «خداوند متعال، ما را از قهرکردن، فحش‌دادن و طعنه‌زدن نهی کرده است. مسلمان، برادرِ مسلمان است و در این زمینه، روایات فراوانی وجود دارد. همچنین سیرۀ رسول الله (صلی الله علیه وآله) نیز این‌گونه بوده که همواره تلاش می‌کردند تا بین مسلمانان اتحاد ایجاد کنند.»[6]

به گفته این عالم اهل سنت، خداوند متعال دوست دارد مسلمانان در یک صف واحد با دشمنان پیکار کنند.[7]

با توجه به مباحث مطرح شده در این بخش روشن می شود از منظر شیخ غازی یوسف حنینه، اتحاد و وحدت مسلمین، دستور دین مبین اسلام بوده و لذا همگان باید بدان پایبند باشند. از این رو باید گفت: علت وجود تفرقه های کنونی در امت اسلامی، این است که مسلمانان به دستورات الهی عمل نمی کنند.[8]

شایان ذکر است شیخ حنینه برای ترغیب بیشتر به سوی اتحاد، ثمرات مهمی را برای آن بر می شمارد که در بخش بعد به برخی از این ثمرات اشاره خواهد شد. 

محور دوم: تبیین ثمرات وحدت

به باور آقای غازی حنینه، برخی از ثمرات و فواید پایبندی پیروان مذاهب اسلامی به وحدت عبارتند از:

1. تحقق نصرت الهی

«خداوند از مؤمنانی که در صفی واحد و بسان بنیانی محکم در راه او مبارزه می‌کنند، تمجید کرده است؛ لذا تحقق وعده نصرت الهی تنها در سایه وحدت و اخلاص و یاری دین خدا ممکن است، چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ" [9] اگر خدا را یاری کنید، خدا نیز شما را یاری می‌کند.»[10]

2. وصول به زندگی سعادتمندانه

«اگر می خواهیم زندگی سعادتمند و مورد رضای الهی را در امت اسلامی تجربه کنیم ،باید از تفرقه دوری کرده و مسیر برادری را در پیش گیریم.»[11] 

3. حل شدن بسیاری از مشکلات جهان اسلام

«با وحدت ملی و اسلامی می‌توانیم بر بسیاری از مشکلات امروز که برای کشورها و جوامع مختلف ایجاد شده است، فائق آییم. در واقع وحدت در هر سطحی که انجام شود می‌تواند حل کننده مشکلات بسیاری باشد.»[12]

4. پیشرفت و توسعه

«وحدت در عصر حاضر یکی از مسائل بسیار مهمی است که باید توجه ویژه به آن شود چرا که تنها راه پیشرفت و داشتن جامعه‌ای خوب، وحدت است.» [13]

5. اثرگذاری در عصر حاضر

«امروزه ما در برابر مرحله ای جدید از عمر جامعه اسلامی قرار داریم مرحله‌ای که از آن تحت عنوان صد سال جدید یاد می‌شود؛ در این مرحله، مسلمانان جز از راه وحدت کلمه نمی‌توانند ایفاگر نقش موثری باشند.»[14]

6. موفقیت در حفاظت از مقدسات موجود در سرزمین های اسلامی

«ما مسلمانان به فتوای جهاد نیاز داریم و باید همگی در یک چارچوب، یک جبهه و یک سنگر متحد شویم تا با دشمن صهیونیستی مقابله کرده و از مقدسات خود در فلسطین و لبنان، و همچنین در سوریه، عراق، مصر و اردن حفاظت کنیم.» [15]

7. پیروزی بر استعمارگران

«هر چقدر هم که سلاح‌های استعمار از قدرت و شدت عمل برخوردار باشد، در برابر ملتی واحد و استوار یا یک امت متحد، در هم می‌شکند.»[16]

8. عصبانی شدن و ناراحتی مستکبران

«برای صهیونیست‌ها و استعمارگران بسیار دشوار بود که ببینند مسلمانان همگی با هم انس و الفت گرفته‌اند، در حالی که آنها (دشمنان) خواهان تفرقه و پراکندگی مسلمانان هستند؛»[17]

گفتنی است در خلال مباحث مطرح شده از سوی شیخ حنینه، برخی از مضرات تفرقه نیز تبیین شده اند که در ادامه به نمونه هایی از این مضرات و آثار شوم اشاره می شود.

محور سوم: تبیین آثار شوم تفرقه

آقای غازی حنینه ضمن اشاره به ثمرات وحدت که در بخش قبل به برخی از آنها اشاره شد، همچنین در سخنرانی ها و مصاحبه های متعدد دیگری، مضرات تفرقه را نیز برشمارده اند که در این بخش صرفا به چهار نمونه از این موارد اشاره می شود:

1. محروم ماندن از رحمت الهی

«اگر ملت‌های مسلمان بر کینه و تفرقه پافشاری کنند، بدون شک از رحمت و لطف الهی، چه در دنیا و چه در آخرت، محروم خواهند شد.» [18]

2. ضعیف شدن

«خداوند متعال مسلمانان را به پرهیز از منازعه و تکفیر دعوت می کند چرا که این موضوع موجب ضعف امت اسلامی می شود.» [19]

3. زوال و نابودی

«همانا از قوی‌ترین عواملی که نشانه زوال، نابودی و فنای یک امت است، پراکندگی و تفرقه افراد آن به صورت گروه‌ها، فرقه‌ها و احزاب است؛» [20]

4. ترغیب دشمنان برای حمله

«همانا قوی‌ترین عاملی که استعمارگر غاصب را به حمله به یک ملت یا یک امت ترغیب می‌کند، همین عامل خطرناک است: تفرقه، شکاف و فرقه‌گرایی.» [21]

تا اینجا به عبارات ریاست مرکز تجمع علمای مسلمین لبنان در خصوص اهمیت و ثمرات وحدت اشاراتی داشتیم؛ نکته حائز اهمیت دیگر آن است که ایشان راه ها و عوامل تحقق وحدت را نیز در پاره ای دیگر از بیانات خود بر شمرده است که برخی از این عوامل در بخش بعد ذکر خواهد شد. 

محور چهارم: تبیین عوامل تحقق وحدت

پر واضح است وحدت صرفا با برگزاری همایش های سالانه و سر دادن شعارهای وحدت آفرین محقق نمی شود؛ بلکه برای تحقق آن باید به عواملی ملتزم بود. برخی از این عوامل که در بیانات آقای غازی حنینه اشاره شده، به شرح ذیل می باشند:

1. 1. شناخت صحیح و درست از آرا مذاهب دیگر؛ البته با مراجعه به منابع موثق شان و رجوع به عبارات علمای مورد قبول آن مذاهب؛ نه شایعات و ادعاهای مطرح شده در میان عوام الناس.[22]
2. 2. حسن ظن به همه مسلمانان: چنانکه خدای متعال در قرآن کریم ما را از سوء ظن نسبت به یکدیگر منع فرموده است «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ»[23] ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمانها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است؛[24]
3. 3. گفت و گو در مسائل اختلافی: ما باید در مسائلی که مورد توافق طرفین است با هم همکاری کنیم و در مسائل اختلافی نیز با یکدیگر گفت و گوی صمیمانه داشته باشیم. البته به شرط آنکه در این گفت و گوها تعصبات بی جا کنار روند. چه بسا تلاقی ایده‌ها و تعامل آرا منجر به روشن شدن نکات مبهم موجود، یا از بین رفتن فاصله‌ های دور، یا ظهور تفسیری قابل قبول برای هر دو طرف شود.[25]
4. 4. پرهیز از عبارات و الفاظ تحریک آفرین که موجب ایجاد تنش و کینه می شوند.[26]
5. 5. داشتن صراحت توام با حکمت: هر یک از ما مشکلات موجود، مسائل معلق و موانع بازدارنده را به یکدیگر صراحتاً بیان کرده و تلاش کنیم با راهکارهای حکیمانه، بر آن‌ها غلبه نماییم.[27]

6: پرهیز و کناره گیری از افراطیون و تندروهایی که در گفتار و نوشته جات خود به اختلافات دامن می زنند.[28]

7: عنایت جدی به دسیسه هایی که دشمنان در جهت ایجاد تفرقه میان مسلمانان طراحی و پی ریزی می کنند.[29]

8: کینه های احتمالی را از دلهای خود پاک کرده و به هم ابراز محبت کنیم.[30]

9: توجه به مشترکات فراوانی که میان فریقین وجود دارد و تعاون در آن مشترکات؛[31]

شایان ذکر است شیخ حنینه در مواضع متعددی به برخی از نقاط اشتراک بین شیعیان و اهل سنت اشاره کرده که در بخش بعد، نمونه هایی از این مشترکات، ذکر می گردند. 

محور پنجم: تبیین مشترکات موجود میان فریقین

به زعم شیخ غازی حنینه امت اسلامی در کلیات و مباحث کلیدی دارای مشترکات فراوانی است، هر چند در مسائل جزئی اختلاف نظر وجود دارد (ولیکن) ما نباید مسائل جزئی را به عنوان مسائل اصلی قلمداد کرده و نسبت به مسائل مهم و مشترکات متعدد غفلت بورزیم.[32]

شیخ حنینه در موضع دیگری نیز چنین تصریح کرده است: «نباید از این نکته غافل شد که شیعه و سنی در بسیاری از موارد همچون توحید، نبوت و قرآن کریم اشتراکات جدی دارند و همه ما وظیفه داریم علیرغم وجود اختلافات، برای تشکیل امت واحده اسلامی تلاش کنیم.» [33]

حال ممکن است عده ای بپرسند مسلمین دقیقا در چه مسائلی با هم اشتراک نظر دارند تا روی آن مشترکات، زوم کرده و به آن موارد توجه ویژه ای داشته باشیم؟ در پاسخ به این سوال مهم باید گفت: برخی از اشتراکات شیعیان با اهل سنت که در عبارات و بیانات قاضی حنینه مشهود است، به شرح ذیل می باشند:

1.  پروردگار واحد[34]
2.  پیامبر واحد (صلی الله علیه وآله)[35]
3.  کتاب واحد[36]
4.  قبله واحد[37]
5.  آرزوها و دردهای مشترک[38]
6. محبت به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و حضرات اهل بیت (علیهم السلام)
7. اعتقاد به معاد[40]
8.  اعتقاد به بهشت و جهنم
9. التزام به احکام عملی مانند نماز، روزه، زکات و حج
10. به کارگیری اصول عملیه (نظیراصل احتیاط و اصل برائت) در هنگام فقدان دلیل شرعی یا ابهام آن؛

گفتنی است آقای غازی حنینه افزون بر ذکر مشترکات فوق، مکررا تاکید می کند بسیاری از اختلافات موجود، اختلافاتی طبیعی هستند و نباید موجب تفرقه و نزاع در امت اسلامی شوند.[44]

او همچنین بر این باور است که باید این اختلافات مدیریت شوند چرا که دشمنان همواره درصدد آن بوده اند تا از کوچکترین شکاف و اختلافی برای ایجاد خصومت در میان مسلمانان سوء استفاده کنند.[45]

به نظر می رسد حال که سخن به اینجا رسید، بد نیست برخی از عبارات مهم شیخ حنینه در خصوص اهتمام مستکبران عالَم بر ایجاد تفرقه در جهان اسلام را ذکر کرد. از این رو در بخش بعد به نمونه هایی از این عبارات اشاره می شود. 

محور ششم: تبیین تلاش مستکبران در راستای ایجاد تفرقه

به تصریح رئیس تجمع علمای مسلمین لبنان، دشمن می‌خواهد ما را متفرق کرده و مسلمانان را به جای مبارزه با دشمن خارجی، به مبارزه با یکدیگر مشغول کند.[46]

این عالم نامدار اهل سنت در عبارت صریح دیگری نیز اینچنین می گوید: «یکی از مهم‌ترین عواملی که تأثیر بسزایی در ایجاد روحیه تفرقه بین شیعیان و اهل سنت داشته، استعمار است که در این روزگار برای ایجاد تفرقه از روش های شیطانی فراوانی بهره می جوید؛»[47]

به باور غازی حنینه، یکی از حربه های قطعی استعمارگران برای ایجاد تفرقه میان مسلمین، رواج بدگویی ها و توهین ها در میان مسلمانان است تا پیروان مذاهب اسلامی، غرق در اهانت نسبت به یکدیگر شوند و بدین واسطه، خصومت ها افزایش یابد.[48]

شیخ حنینه همچنین یادآور می شود آنچه مایه تاسف بوده و ما را آزار می‌دهد، این است که سیاست تفرقه‌انگیز استعمار و صهیونیسم، همچنان در بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی ما دنبال می‌شود و فعال است؛ (بدین سان که) این سیاست شیطانی، توسط گروهی از مسلمانان گمراه که در دامان استعمار پرورش یافته و هوای فاسد آن را تنفس کرده‌اند، در پیش گرفته می‌شود. این افراد، دین را وسیله‌ای برای کسب منافع خود قرار داده و جیب‌هایشان را از این طریق پر می‌کنند؛ در حالی که دین از آنها و از اعمال زشت شان، بیزار است. [49]

نکته حائز اهمیت دیگر در این مسئله آن است که هدف کشورهای مستکبری همانند امریکا و رژیم صهیونیستی از ایجاد تفرقه میان امت اسلامی، تسلط بر منابع و ظرفیت های فراوانی است که در کشورهای اسلامی وجود دارد؛ چرا که تفرقه بهترین روش برای رسیدن به چنین قصد شومی است.[50]

بایسته ذکر است همچنانکه مستکبران عالَم به دنبال ایجاد تفرقه میان مسلمین هستند، به همان میزان مصلحان و عالمان بصیر امت نیز درصدد ایجاد وحدت و برادری می باشند. برهمین اساس آقای حنینه، ضمن یادآوری رسالت علما در خصوص تقویت و تعمیق اتحاد بین پیروان مذاهب اسلامی، همچنین به برخی از عالمان پیشرو در مسئله تقریب اشاره می کند. در بخش بعد درنگی پیرامون این مهم سخن به میان خواهد آمد. 

محور هفتم: تبیین وظایف عالمان مسلمان در مسئله وحدت و معرفی اسوه های تقریب

شیخ غازی یوسف حنینه معتقد است علما نسبت به مردم نقش پر رنگ تری در تقویت روحیه وحدت دارند و باید دور یک میز نشسته و اختلافات را کنار بگذارند؛ آنان همچنین باید به عقاید یکدیگر احترام گذاشته و یکدیگر را بپذیرند و مردم را تحت لوای پرچم اسلام به وحدت و مقابله با فتنه دشمنان دعوت کنند.[51]

در عبارتی دیگر از شیخ حنینه می خوانیم: «وحدت امت، نیازمند تلاشی بسیار عظیم و طاقت‌فرسا بوده و از واجب‌ترین وظایف علما به شمار می رود.»[52]

رئیس تجمع علمای مسلمین در این راستا به برخی از عالمان بزرگوار مسلمان نیز اشاره می کند که در دهه های اخیر برای ایجاد اتحاد میان پیروان مذاهب اسلامی کوشیده اند؛ به عنوان نمونه از منظر ایشان، حضرت امام خمینی (ره) را می توان از اسوه های حقیقی وحدت در جهان اسلام قلمداد نمود؛ چرا که امام راحل (ره) حکومتی اسلامی را تاسیس فرمود که در طول این سال ها حتی میان مبارزین شیعه یا اهل سنت، تفاوتی قائل نبوده و از آنان به صورت یکسان حمایت کرده است.[53]

همچنین شیخ حنینه تصریح می کند، نهادی همچون «تجمع علمای مسلمین لبنان» که از هنگامه تاسیس تاکنون در راستای ایجاد وحدت میان مسلمین فعالیت کرده است، از برکات و اقدامات ارزشمند حضرت امام خمینی (ره) به شمار می رود.[54]  

غازی حنینه به نام گذاری هفته وحدت از سوی بنیانگذار فقید انقلاب اسلامی (ره) نیز اشاره کرده و در خصوص اثرات چنین نامگذاری می گوید: «نام‌گذاری هفته وحدت از سوی امام (ره) و گسترش این اتحاد از سوی رهبر مسلمین جهان سبب شد امت‌های اسلامی از توطئه و دسیسه‌های دشمنان در امان بمانند.»[55]

افزون بر حضرت امام خمینی (ره)، آقای حنینه به تلاش های ویژه شهید سید حسن نصرالله (ره) نیز در راستای تقویت اتحاد مسلمین اشاره کرده و در این باره گفته است: «سید حسن (رحمت الله علیه)، از صمیم قلب وحدت خواه بوده و برای ایجاد اتحاد میان شیعیان و اهل سنت تلاش کرده است.»[56]

آقای حنینه، در مواضع دیگری نیز مجاهدت های وحدت آفرین دیگر عالمان مسلمان را یادآور شده است که به جهت رعایت اختصار، به همین میزان بسنده می شود.

همچنین گفتنی است در بیانات شیخ حنینه، مباحث مهم و مفید دیگری نیز در خصوص اتحاد امت وجود دارد که به دلیل اهتمام نگارنده بر پرهیز از تطویل، از ذکر آن موارد نیز اجتناب می شود.

جمع بندی

 از مجموع مباحث مطرح شده در این نوشتار چنین روشن می گردد که غازی حنینه وحدت را از جمله دستورات دینی تلقی کرده و معتقد است مسلمین در سایه التزام به آن، در دنیا و آخرت به موفقیت های قابل توجهی دست می یابند؛ از این رو طبیعی است که دشمنان از اتحاد مسلمانان، هراسان بوده و تمام تلاش خود را برای عدم تحقق آن به کار گیرند.

منابع

1. قرآن کریم.
2. پژوهش نامه علمی – ترویجی سراج منیر، شماره 26، سال هفتم، تابستان 1396.
3. غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه "الامه بین المذهبیه و الطائفیه" (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، تهران، مجمع تقریب بین مذاهب اسلامی، 1390ش.
4. https://cfu.ac.ir.
5. https://hozehkh.com/DefaultNews.aspx.
6. https://islamasil.com.
7. https://iuc.taqrib.ir/iuc35.
8. https://iuc.taqrib.ir/iuc36.
9. https://iuc.taqrib.ir/iuc37.
10. https://rasanews.ir.
11. https://seraj-monir.ir.
12. https://www.hawzahnews.com.
13. https://www.shabestan.news.

پی‌نوشت‌ها

[1] . سایت رسمی موسسه سراج منیر توحید، معرفی تجمع علمای مسلمین لبنان در مصاحبه با آقای شیخ غازی حنینه، تاریخ انتشار: 19 مهر 1403.

[2] . سایت رسمی سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی، شیخ غازی یوسف حنینه در نماز جمعه تهران: تسلط مستکبرین جهان بر کشورهای اسلامی، از مهمترین آثار تفرقه است.     https://iuc.taqrib.ir/iuc35/fa/news/1400/101304

[3]. سوره مائده، آیه 2.

[4] . سخنرانی در سی و هفتمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی       https://iuc.taqrib.ir/iuc37/iuc37/fa/videos/video_20202039

[5] . خبرگزاری شبستان، در سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی عنوان شد: به اختلافات مذهبی احترام بگذارید، تاریخ انتشار: 28 مهر 1400.

[6] . مصاحبه با غازی حنینه، پژوهش نامه علمی – ترویجی سراج منیر، شماره 26، ص13، سال هفتم، تابستان 1396.

[7] . خبرگزاری شبستان، در سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی عنوان شد: به اختلافات مذهبی احترام بگذارید، تاریخ انتشار: 28 مهر 1400.

[8] . مصاحبه با غازی حنینه، پژوهش نامه علمی – ترویجی سراج منیر، شماره 26، ص12، سال هفتم، تابستان 1396.

[9] . سوره محمد، آیه 7.

[10] . پایگاه اطلاع رسانی مرکز مدیریت حوزه علمیه خراسان، مقاومت اسلامی رمز پیروزی در برابر استعمار و ظلم است، تاریخ انتشار: 5 فروردین 1404.

[11] . سایت رسمی سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی، شیخ غازی یوسف حنینه در نماز جمعه تهران: تسلط مستکبرین جهان بر کشورهای اسلامی، از مهمترین آثار تفرقه است.     https://iuc.taqrib.ir/iuc35/fa/news/1400/101304

[12] . خبرگزاری رسمی حوزه، رئیس تجمع علمای مسلمین لبنان: به دنبال وحدت هستیم، تاریخ انتشار: 28 مهر 1401.

[13] . همان.

[14] . سخنرانی در سی و ششمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی   https://iuc.taqrib.ir/iuc36/iuc36/fa/videos/video_20201657

[15] . سایت رسمی مركز الاسلام الاصيل، الامة يجب ان تكون في خندق واحد لمواجهة العدو الصهيوني، تاریخ انتشار: 25 آوریل 2025م.

[16] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص 499، تهران، مجمع تقریب بین مذاهب اسلامی، 1390ش.

[17] . همان، ص498.

[18] . همان، ص514.

[19] . خبرگزاری شبستان، در سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی عنوان شد: به اختلافات مذهبی احترام بگذارید، تاریخ انتشار: 28 مهر 1400.

[20] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص 499.

[21] . همان.

[22]. همان، ص509.

[23] . سوره حجرات، آیه 12.

[24]. غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، 510.

[25] . همان، ص511.

[26] . همان.

[27] . همان، ص512.

[28] . همان.

[29] . همان.

[30] . مصاحبه با غازی حنینه، پژوهش نامه علمی – ترویجی سراج منیر، شماره 26، ص13، سال هفتم، تابستان 1396.

[31] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص511.

[32] . سایت رسمی سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی، شیخ غازی یوسف حنینه در نماز جمعه تهران: تسلط مستکبرین جهان بر کشورهای اسلامی، از مهمترین آثار تفرقه است.    https://iuc.taqrib.ir/iuc35/fa/news/1400/101304

[33] . خبرگزاری شبستان، در سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی عنوان شد: به اختلافات مذهبی احترام بگذارید، تاریخ انتشار: 28 مهر 1400.

[34] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص 499.

[35] . همان.

[36] . همان.

[37] . همان.

[38] . همان.

[39] . همان، ص514.

[40] . همان، ص505.

[41] . همان.

[42] . همان.

[43] . همان.

[44] . «هرچند اختلافاتی میان فرزندان امت اسلامی در سطوح مختلف عبادی و غیره وجود دارد اما این اختلافات به هیچ وجه نباید عاملی برای وقوع منازعه بین اقشار مختلف امت باشد وجود این اختلافات یک موضوع و مسئله کاملاً طبیعی است.» سخنرانی در سی و ششمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی   https://iuc.taqrib.ir/iuc36/iuc36/fa/videos/video_20201657

[45] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص 498.

[46] . خبرگزاری شبستان، رئیس هیئت امنای جمعیت علمای مسلمان لبنان در گفت وگو با شبستان: وحدت اسلامی؛ رمز مقابله با دشمنان خارجی است، تاریخ انتشار: 18 شهریور1404.

[47] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص 498.

[48] . همان.

[49] . همان، ص 498 و 499.

[50] . سایت رسمی سی و پنجمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی، شیخ غازی یوسف حنینه در نماز جمعه تهران: تسلط مستکبرین جهان بر کشورهای اسلامی، از مهمترین آثار تفرقه است.    https://iuc.taqrib.ir/iuc35/fa/news/1400/101304

[51] . خبرگزاری شبستان، رئیس هیئت امنای جمعیت علمای مسلمان لبنان در گفت وگو با شبستان: وحدت اسلامی؛ رمز مقابله با دشمنان خارجی است، تاریخ انتشار: 18 شهریور1404.

[52] . غازی حنینه، مقاله المشكاة المضيئة في التوفيق بين أهل السنة والشيعة، منتشر شده در ویژه نامه الامه بین المذهبیه و الطائفیه (مجموعه مقالات بیست و سومین کنفرانس وحدت اسلامی)، ص497.

[53] . «جمهوری اسلامی در حمایت از نیروهای مقاومت مسلمان هیچ تفاوتی قائل نیست و پشتیبانی از مسلمانان مبارز اهل سنت را نیز همانند شیعیان به انجام می‌رساند و این همان ندای مقاومتی است که امام خمینی (ره) در دهه‌های پیش سر دادند. جمهوری اسلامی نه تنها در حمایت از مسلمانان بلکه در حمایت و پشتیبانی از کشورهای غیر مسلمان مانند ونزوئلا نیز کوتاهی از خود نشان نداده است.» سایت رسمی دانشگاه فرهنگیان، با حضور رئیس مجمع علمای مسلمان لبنان؛همایش منجی وحدت اسلامی نابودی صهیون در دانشگاه فرهنگیان استان بوشهر برگزار شد، تاریخ انتشار: 30 آبان 1403.

[54] . سخنرانی در سی و ششمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی   https://iuc.taqrib.ir/iuc36/iuc36/fa/videos/video_20201657

[55] . خبرگزاری رسا، عضو شورای مرکزی تجمع علمای مسلمان لبنان: اتحاد و انسجام سبب مصونیت مسلمانان از دسیسه‌های دشمان می‌شود، تاریخ انتشار: 18 آذر 1396.

[56] . خبرگزاری رسمی حوزه، رئیس هیئت امنای تجمع علمای مسلمین لبنان تبیین کرد: نقش سیدحسن نصرالله (ره) در وحدت مردم لبنان، تاریخ انتشار: 15 مهر1403.