مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنهای (حفظه الله):
تفرقه امت اسلامی، از بین بَرَنده معنویت، طراوت و شکوه مسلمین
جنگ شیعه و سنّی برای دشمنان اسلام خیلی قیمت دارد. اختلاف و تفرقه میان امّت اسلامی موجب میشود که معنویت، طراوت، قدرت، شکوه و عظمت ائتلاف ملی شما را در هم بشکند و همانطور که قرآن فرموده است «وَ تَذهَبَ رِیحُکُم»[1]
بیانات در دیدار مردم زاهدان ۲ اسفند 1381.
جهان اسلام در برههای حساس از تاریخ خود قرار دارد؛ برههای که از یک سو، بحرانهای داخلی و دسیسههای خارجی، پیکرۀ امت را دچار تفرقه و ضعف ساخته و از سوی دیگر، ندای بیداری و بازگشت به عزت و تمدن در سراسر عالم اسلامی طنینانداز شده است. در این شرایط، پرداختن به چالشها و فرصتهای پیشرو، نه تنها یک ضرورت تحلیلی، بلکه وظیفهای دینی و برعهدۀ هر مسلمان است. موضوعات پنجگانهای که در این بولتن به بررسی آنها میپردازیم، هرچند در ظاهر متفاوت به نظر میرسند، اما همگی اجزای یک کل واحد و زنجیرهای بههمپیوسته از موانع و راهکارهاست که در نهایت به دو راهی بزرگ «وحدت یا تفرقه» و «تمدن یا افول» ختم میشوند.
این بولتن تلاش دارد تا این مسائل را با نگاهی عمیق و راهبردی تحلیل کند. در این مسیر، مخاطب اصلی خود، یعنی برادران و خواهران محترم اهلسنت را در نظر داشته و بر مشترکات اعتقادی و عملی امت اسلامی تأکید میورزد. از تعریف وحدت بهعنوان بنیان تمدنسازی، تا تبیین موانع بیرونی و تحولات میدانی مانند تجاوز رژیم صهیونیستی به قطر، حرکت کاروانهای امدادی «صمود»، و حتی ترور یک چهره سیاسی در ایالات متحده، همه و همه در این گزارش به گونهای بررسی میشوند که نشان دهند چگونه دسیسههای دشمن، به دنبال تضعیف آرمان بزرگ وحدت و تمدنسازی است.
۱.۱. تعریف وحدت از منظر فقه اهل سنت و مبانی آن در کتاب و سنت
وحدت اسلامی، مفهومی فراتر از اتحاد سیاسی یا همکاری مصلحتی میباشد. از منظر آموزههای دینی، این مفهوم ریشه در اصول بنیادین اسلام دارد و در حقیقت، تجلی عملی اخوت ایمانی است. وحدت اسلامی به معنای اتحاد و یکپارچگی میان مسلمانان، فارغ از تفاوتهای مذهبی، فرهنگی، قومی و نژادی میباشد. این مفهوم تأکید دارد که همۀ مسلمانان، بهعنوان پیروان دین اسلام و معتقد به توحید، باید در مقابل چالشهای داخلی و خارجی متحد باشند و اختلافات و تعصبات جزئی نباید باعث تفرقه و جدایی آنها شود. در تعریفی دقیقتر، وحدت اسلامی به معنای همکاری و تعامل مثبت میان مذاهب و فرقههای مختلف اسلامی است تا امت اسلامی بتواند قدرت و عزت خود را حفظ کند و در برابر تهدیدات و توطئههای خارجی مقاومت کند. این وحدت بر پایۀ اصول مشترک دین اسلام، همچون ایمان به خداوند یکتا، قرآن کریم و پیامبر اسلام (صلوات الله علیه و آله) استوار است.
مبانی قرآنی وحدت
مبانی این وحدت در نصوص دینی، بهویژه در قرآن کریم و سنت نبوی، به وضوح بیان شده است. قرآن کریم مسلمانان را به وحدت و همبستگی فرامیخواند و تفرقه و اختلاف را نکوهش میکند.
در آیۀ ۱۰۳ سورۀ آلعمران آمده است: «وَ اعتَصِموا بِحَبلِ اللَّهِ جَميعًا وَلا تَفَرَّقوا؛ همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید».
این آیه نشاندهندۀ تأکید قرآن بر همبستگی و اتحاد میان مسلمین است و از آنها میخواهد که اختلافات جزئی را کنار بگذارند و به اصول اساسی دین اسلام توجه کنند.
همچنین، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در سنت خود همواره مسلمانان را به وحدت و برادری دعوت میکرد و تلاش مینمود که اختلافات قبیلهای و نژادی میان آنها را از بین ببرد. ایشان در خطبههای خود بر اهمیت همبستگی و برادری در جامعۀ اسلامی تأکید داشتند؛ برای مثال، در خطبۀ حجةالوداع اعلام کردند که همۀ مسلمانان برابرند و هیچگونه برتری میان آنان به دلیل نژاد یا قبیله وجود ندارد.[2]
در حدیث دیگری، امت اسلامی را به یک پیکر واحد تشبیه کردند که اگر عضوی از آن به درد آید، سایر اعضا نیز متأثر خواهند شد.[3] در ادبیات فقهی نیز، قواعدی همچون "احترام به مال مسلم" و "اجتناب از فساد در زمین" بهعنوان مبانی فقهی برای اثبات ضرورت وحدت مطرح شدهاند.
ابن کثیر در تفسیر آیۀ «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً» میگوید: «حَبْلِ اللَّه» به معنای عهد خداوند است و همچنین به قرآن کریم اطلاق میشود. وی از حدیث حارث اعور نقل میکند که علی (علیهالسلام) در توصیف قرآن فرموده: «هُوَ حَبْلُ اَللَّهِ اَلْمَتِينُ وَ صِرَاطُهُ اَلْمُسْتَقِيمُ». همچنین طبری از ابی سعید خدری نقل میکند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) فرموده: «كِتَابُ اَللَّهِ هوَ حَبْلُ اَللَّهِ مَمْدُودٌ مِنَ اَلسَّمَاءِ إِلَى اَلْأَرْضِ».[4]
قرطبی در تفسیر خود تأکید میکند که «وَ لا تَفَرَّقوا» یعنی در دین خود تفرقه نیندازید همانگونه که یهود و نصاری تفرقه انداختند. این تفسیر نشان میدهد که وحدت دینی و اعتقادی از اصول اساسی در نگاه مفسران اهل سنت محسوب میشود.[5]
قرآن کریم در آیات دیگری نیز بر وحدت تأکید کرده است. در آیۀ ۶۴ سوره آل عمران، خداوند پیامبر را مأمور میکند تا اهلکتاب را به «كَلِمَةٍ سَواءٍ» دعوت کند که محور آن توحید است. همچنین در آیۀ ۹۲ سوره انبیاء، خداوند فرموده: «إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ» که بر وحدت اصلی امت الهی تأکید دارد.
مبانی حدیثی وحدت امت
حدیث اخوت مؤمنان
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیث صحیحی فرمودند: «مَثَلُ المُؤمِنينَ في تَوادِّهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ وَ تَراحُمِهِمْ مَثَلُ الجَسدِ؛ إذا اشتكى مِنهُ عُضوٌ تَداعى سائرُ الجَسَدِ بالسَّهَرِ و الحُمّى». این حدیث که در صحیح بخاری و مسلم نقل شده، مؤمنان را به یک پیکر تشبیه میکند که اگر عضوی از آن درد کند، تمام بدن دچار بیخوابی و تب میشود.[6]
بخاری روایتی را از پیامبر (صلی الله علیه وآیه) نقل میکند که حضرت مسلمان را برادر مسلمان دانستند:
«حدثنا يحيى بن بُكَيْرٍ حدثنا اللَّيْثُ عن عُقَيْلٍ عن بن شِهَابٍ أَنَّ سَالِمًا أخبره أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بن عُمَرَ أخبره أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قال الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا يَظْلِمُهُ ولا يُسْلِمُهُ وَمَنْ كان في حَاجَةِ أَخِيهِ كان الله في حَاجَتِهِ وَمَنْ فَرَّجَ عن مُسْلِمٍ كُرْبَةً فَرَّجَ الله عنه كُرْبَةً من كُرُبَاتِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ الله يوم الْقِيَامَةِ؛[7]
رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «مسلمان برادر مسلمان است، نه به او ستم میکند و نه او را (در سختیها) رها میسازد. هر کس در نیاز برادر مسلمانش بکوشد، خداوند در نیازش یاریاش خواهد کرد. هر کس گرفتاری مسلمانی را برطرف سازد، خداوند در روز قیامت گرفتاریای از گرفتاریهایش را برطرف خواهد کرد و هر کس عیب مسلمانی را بپوشاند، خداوند در روز قیامت عیب او را میپوشاند .
اهتمام به امور مسلمانان
پیامبر (صلی الله علیه وآله) با تأکید فراوان بر اهتمام مسلمانان نسبت به امور یکدیگر چنین فرمودند: مَنْ اَصْبَحَ لا يَهْتَمُّ بِاُمورِ الْمُسْلِمينَ فَلَيْسَ مَنْهُمْ؛[8] هر كس صبح كند و به امور مسلمانان همّت نورزد، از آنان نيست». حاکم نیشابوری روایتی را به این صورت نقل میکند: «حدثنا عبد الباقي بن قانع الحافظ ببغداد ثنا عبيد الله بن أحمد بن الحسن المروزي ثنا إسحاق بن بشر ثنا مقاتل بن سليمان عن حماد عن إبراهيم عن عبد الرحمن بن يزيد عن بن مسعود رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه وسلم قال من أصبح و همه غير الله فليس من الله في شيء ومن لم يهتم للمسلمين فليس منهم؛[9] هر کس صبح کند و دغدغهاش غیر از خدا باشد، از خدا (و دین او) نیست، و کسی که به امور مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان محسوب نمیشود».
تجربۀ تاریخی نشان داده که هرگاه مسلمانان بر محور مشترکات دینی و تمسک به قرآن و سنت متحد بودهاند، توانستهاند تمدن شکوهمندی بنا کنند و در برابر تهدیدات خارجی مقاومت نمایند. بر این اساس، احیای وحدت اسلامی بر مبنای تعالیم قرآن و سیرۀ نبوی ضرورتی انکارناپذیر برای نهضت تمدنسازی نوین اسلامی محسوب میشود.
این روایات که دلالت بر اخوت اسلامی دارند بر این اصل تأکید میکنند که مسلمانان با هم برادرند و باید مانند اعضای یک خانواده رفتار کنند. همچنین بر مسئولیتپذیری، تعاون و حمایت متقابل میان مسلمانان تأکید دارند و اینکه رفتار نیک با برادران دینی، پاداش اخروی و یاری الهی را در پی خواهد داشت.
۱.۲. نقش راهبردی وحدت در شکلگیری و اعتلای تمدن اسلامی
وحدت تنها یک ارزش اخلاقی و دینی نیست، بلکه یک عامل حیاتی و راهبردی در تحقق تمدن است. تاریخ تمدنها نشان میدهد که همبستگی و یکپارچگی، از جمله مسائل کلیدی در شکلگیری و اعتلای آنهاست. احیای تمدن اسلامی و شکلگیری تمدن نوین، از تأثیر وحدت بر امنیت و اقتدار تمدن اسلامی تا تأثیر آن بر تعاون، مشارکت و رشد اقتصادی قابل بررسی میباشد.
یکی از مهمترین مصادیق تأثیر وحدت در تمدنسازی، دوران طلایی تمدن اسلامی در قرون چهارم و پنجم هجری است. در آن دوره، با وجود تنوع مذاهب و فرقهها، جامعۀ اسلامی به قلههای رفیع علم، فرهنگ و تمدن دست یافت. این دستاورد بزرگ مرهون اتحاد و همبستگی مسلمانان بر اصول بنیادین دین بود که در مقابل دشمنان مشترک، صف واحدی را تشکیل دادند.[11] بزرگان فکری معاصر مانند امام خمینی (ره) و رهبر معظّم انقلاب حضرت آیتالله خامنهای (حفظه الله) نیز وحدت را یک اصل قرآنی و نه یک امر تاکتیکی میدانند. منظور از وحدت، انتخاب مشترکات با حفظ تفاوتهای فرعی و قرار گرفتن در یک صف واحد در مقابل دشمن مشترک است.[12]
این رویکرد به معنای چشمپوشی از هویتهای مذهبی نیست، بلکه به معنای تمرکز بر اشتراکات مسلمانان و مقابله با تهدیداتی است که امت اسلامی را هدف قرار دادهاند.[13]
تحلیل عمیقتر نشان میدهد که ضعف درونی امت اسلامی، مانند بدگمانی، تعصبات کور و صدور فتاوای غیرمستند، زمینهساز بهرهبرداری دشمنان از طریق ابزارهای رسانهای و ایجاد درگیریهای داخلی است. این چرخۀ معیوب، مانعِ اصلیِ شکلگیری قدرتِ واحدِ اسلامی و تحقق تمدن نوین میباشد. بنابراین، هرگونه تلاش برای احیای تمدن اسلامی، باید از اصلاح درونی و تحکیم پیوندهای برادری میان مسلمانان آغاز شود. ازاینرو، وحدت اسلامی، نه تنها یک شعار، بلکه تنها راه خروج از بحرانهای فعلی و دستیابی به قلههای رفیع تمدن نوین اسلامی است.