در پاسخ به این پرسشها که:
چه جریانهایی با عنوان جریان تکفیری شناخته میشوند؟
ملاک و معیار تکفیری بودن یک جریان، چیست؟
نظرات متفاوتی مطرح است که چهار نظریه را بررسی میکنیم:
هر جریانی که فرد یا گروهی از منتسبان به اسلام را تکفیر کند، جریان تکفیری است. ( معیار: تکفیر کردن)
بررسی: با این توصیف، باب حکم به ارتداد و حکم به کفر برخی مدعیان دروغین اسلام، بسته میشود و حتی جریانهایی که مبتنی بر مبنای صحیح اسلامی و به صورت صحیح، حکم به کفر مدعیان دروغین اسلام کنند، تکفیری نامیده میشود.
- هر جریانی که علاوه بر تکفیر عدهای از مسلمانان، این نظریه خود را عملی کند؛ یعنی جان و مال آن عده را نامحترم شمرده و در عرصه عمل نیز احکام کفار را بر آنان جاری سازد. (معیار: تکفیر و عمل به آن)
- بررسی: همان اشکال نظریه اول، به این نظریه نیز وارد است؛ زیرا جریانهایی که به صورت صحیح و مبتنی بر تعالیم اسلامی، عدهای را کافر بدانند، طبق این نگاه، تکفیری محسوب میشوند.
- هر جریانی که بهصورت نابهجا و غلط، عدهای از منتسبان به اسلام را متهم به کفر کند. (معیار: تکفیر در غیرمحل)
بررسی: برخی از جریانها به دلیل فهم غلط از طرف مقابل، اقدام به تکفیر نابهجا میکنند و یا برخلاف مبنای رسمی خود، عدهای را تکفیر میکنند. چنین جریانهایی را نمیتوان تکفیری دانست، هرچند شاید اشتباهشان بهدلیل افراط و جهل باشد و میتوان آنها را جریانهای افراطی و جاهل دانست.
مثال اول فهم غلط از طرف مقابل: به اشتباه خیال میکنند که پیروان فلان مذهب قائل به وجود دو خدا هستند، پس آنها را تکفیر میکنند. هرچند این تکفیر، اشتباه و نابهجاست اما این جریان، تکفیری نیست؛ زیرا طبق مبنای اسلامی تکفیر کرده و اشتباه در تطبیق داشته است. در حالت عادی اگر بفهمد که گروه مورد نظر، چنین عقیدهای ندارند، مشکل حل میشود.
مثال دوم برخلاف مبنای رسمی خود: هرچند مبنایش میگوید که تنها انکار عامدانه ضروریات دین، موجب کفر میشود و او نیز همین مبنا را قبول دارد، اما در جایی به دلیل اشتباه در فهم موضوع، انکار یک امر غیرضروری را دلیل بر کفر یک گروه اتخاذ میکند. مثلاً: گروهی را که قائل به ظالم بودن یکی از صحابه هستند را کافر قلمداد میکنند، در حالی که این امر، بر مبنای عقیده او، جزو ضروریات دین نیست.
این موارد در طول تاریخ اسلام و در میان بسیاری از گروهها و مذاهب اسلامی رخ داده است ولی موجب پدیدآمدن جریان تکفیری نشده است.