با توجه به اینکه به روزهای آغازین ماه محرم نزدیک میشویم و مجالس عزاداری و منابر حسینی در آستانه شکلگیری هستند، ضرورت دارد که یک بازخوانی جدی نسبت به رسالت مصلحان دینی، خطبا و مبلغان صورت گیرد. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حرکت و هجرت از ساحت «منبر سکولار» به افق «منبر و تبلیغ تمدنی» هستیم.
این ضرورت زمانی مضاعف میشود که بدانیم محرم امسال، یک ویژگی منحصربهفرد، تاریخی و بسیار حساس دارد؛ این اولین محرمی است که پس از حماسه و ایستادگی در «جنگ دفاع مقدس سوم» آغاز میشود، و تلختر و تکاندهندهتر آنکه، اولین محرمی است که در آن «ولی امر» و رهبر حکیم جبهه حق به شهادت رسیده است. این آرایش جدید جبهه حق و باطل و خطوط خونینی که در جهان ترسیم شده، به ما حکم میکند که دیگر نمیتوان با دستفرمان گذشته و نگاهی تقلیلیافته به منبر و روضه نگریست. در این فضای حساس، تبیین مرزهای میان تبلیغ تمدنی و سکولار، حیاتیترین وظیفه مجاهدان عرصه تبیین است.نکتهٔ ظریف و بسیار اساسی اینجاست که گاه خودِ منبری، مدیران هیئت و مخاطبان، افرادی انقلابی، پایکار و دغدغهمند هستند و اتمسفر مجموعه کاملاً انقلابی است، اما ناخواسته سبک سخنرانی، چیدمان مباحث و خروجی فکری منبر، سکولار شکل میگیرد. از این رو، شناخت دقیق مرزها برای همگان حیاتی است.پیش از ورود به شاخصهای تفکیککننده، لازم است تعریفی کوتاه و رسا از ماهیت این دو رویکرد داشته باشیم:
منبر سکولار چیست؟
منبری است که دین را به ساحت عبادات فردی، اخلاق شخصی و احوالات درونی انسان محدود میکند. این منبر با جدا کردن معنویت از واقعیتهای جامعه، سیاست و نظامات حاکم، کاری به جبههبندیهای کلان حق و باطل در دنیای واقعی ندارد و خروجی آن تدینی بیضرر برای مستکبران است.
منبر تمدنی چیست؟
منبری است که دین را به عنوان یک کلِ نظاممند و نقشهای جامع برای اداره تمام شئون مادی و معنوی جامعه میبیند. این منبر، معنویت فردی را پیشرانِ مصلحپروری، جریانسازی و کادرسازی برای نظام اسلامی میداند و افق دید مخاطب را تا مرز تشکیل تمدن نوین اسلامی و زمینهسازی ظهور بالا میکشد.مرز خطکشیشده میان این دو رویکرد بر مدار مجالس حسینی را میتوان در ۶ شاخصِ طلایی، کاملاً اقناعی و عملیاتی خلاصه کرد:
بخش اول: شاخصهای کلیدی و مرزبندیهای مبنایی
۱. امتداد زمان و مسئلهٔ تعیین مصداق (یزیدِ زمان در برابر یزیدِ تاریخ)• منبر سکولار:دشمن را در موزه تاریخ حبس میکند. در این نگاه، دشمنان صرفاً یزید و شمرِ ۱۴۰۰ سال پیش هستند که مردهاند و رفتهاند؛ اما نظام سلطه، آمریکا و صهیونیسم امروز ربطی به منبر ندارند! این تفکر، شمشیر تبرا را در غلاف تاریخ نگه میدارد و خطوط درگیریِ حال حاضر را در دنیای واقعی گم میکند.• منبر تمدنی: جریانشناس، پویا و بهروز است. معتقد است فرعون و یزید جریانهای جاری در تاریخ هستند که لباسشان در هر عصر عوض میشود. مبلغ تمدنی به مخاطب یاد میدهد که یزیدِ زمانه، صهیونیسم بینالملل و استکبار آمریکا است و اشک بر سیدالشهدا (ع) را به باروت خشم علیه مستکبرین امروز گره میزند.۲. زاویه دید به تاریخ اسلام و سیره (درس استراتژی و افق تمدنی در برابر تراژدی محض)• منبر سکولار: نگاهی صرفاً تاریخی، عاطفی و بریده از زمان حال دارد. تاریخ را به یک تقویم خاطرهانگیز تنزل داده و زندگی ائمه را مجزا از بستر حرکت کلان برای اداره جامعه روایت میکند؛ گویی آن بزرگواران صرفاً معلمانی اخلاقی بودهاند که تصادفاً شهید شدهاند. افق این منبر تنها رفع نیاز معنویِ لحظهایِ فرد است.• منبر تمدنی:دین را یک کل نظاممند برای اداره تمام شئون مادی و معنوی انسان میداند و نگاهی راهبردی به سیره دارد. روضهها و حماسهها (بهویژه عاشورا) در این منبر، ابزاری برای استخراج قواعدِ مبارزه، مقاومت، کادرسازی و حرکت به سمت تمدن نوین اسلامی و زمینهسازی برای ظهور هستند.
۳. تعریف معروف و منکر (حساسیت روی منکرهای ساختاری در برابر تقلیلگرایی فردی)• منبر سکولار: معروف و منکر را در پایینترین سطح و صرفاً در خطاهای ظاهری و فردی خلاصه میکند. اما نسبت به منکرهای سیستمی و کلان مانند نظام طبقاتی، هضم شدن در فرهنگ غرب، فسادهای ساختاری، فقر، تبعیض و تسلیم در برابر مستکبران حساسیت جدی نشان نمیدهد.• منبر تمدنی:بزرگترین معروف را حفظ، تقویت و کارآمدسازی نظام اسلامی و بزرگترین منکر را تضعیف جبهه حق و تقویت جبهه استکبار میداند. در این نگاه، مبارزه با مفاسد فردی، ذیل مبارزه با جریانهای فسادانگیز کلان، سیستمی و ساختاری معنا پیدا میکند.۴. نحوه طرح مباحث اخلاقی (اخلاق اجتماعی و پایمردی در برابر اخلاق انتزاعی)• منبر سکولار:اخلاق را به امور فردی و انتزاعی محدود میکند. مفاهیمی مانند حسد، بخل، تکبر یا دروغ را بدون پیوند با زیست اجتماعی و چالشهای امت تبیین میکند؛ گویی تدین انسان هیچ ارتباطی با سرنوشت دیگر مسلمانان و جبهه حق ندارد.• منبر تمدنی:اخلاق را در ساحت اجتماعی و تمدنی مطرح میکند. این منبر بر فضائل میدانسازی چون عدالتخواهی، ایثار جمعی، مواسات، روحیه مقاوم، پایمردی در برابر سختیها، حفظ وفاداری به جبهه حق و مسئولیتپذیری در قبال مستضعفین تمرکز دارد.
۵. مواجهه با شبهات و زمانآگاهی (رصد هوشمندانهٔ نوپدیدها در برابر فرار از چالشها)• منبر سکولار:نسبت به تحولات فکری زمان خود بیخبر یا بیتفاوت است. یا به شبهات قدیمی و منقضیشده پاسخ میدهد و یا کلاً چالشهای فکری جدید، نقشههای جنگ شناختی و شبهات نوپدید روز را نادیده میگیرد و با پاک کردن صورتمسئله، نسل جوان را دستخالی رها میکند.• منبر تمدنی:از زمانآگاهی بالایی برخوردار است. هوشمندانه شبهات نوپدید فکری جامعه (بهویژه گرههای ذهنی نسل جدید درباره مسائل روز) را رصد میکند، ترفندهای رسانهای دشمن را به خوبی میشناسد و با منطق عقلانیِ انقلابی، پاسخهای اقناعکننده ارائه میدهد.۶. وضعیت مخاطب پس از پایان مجلس (آغاز مأموریت اجتماعی در برابر اتمام مناسک)• منبر سکولار:غایت برنامه را در خود مجلس میبینی؛ با پایان روضه، مخاطب احساس میکند تکلیفش تمام شده، حق دین را ادا کرده و بار مسئولیت را زمین میگذارد. اگر مأموریتی هم برای خود تعریف کند، کاملاً فردی و درونگراست و هیچ مسئولیت رو به جلویی برای حل مسائل امت ندارد.• منبر تمدنی:منبر را تازه نقطهٔ شروع، سوختگیری و انسجام اجتماعی برای عملیات میداند. مخاطب با پایان مجلس، تازه دفترچه مأموریت خود را باز میکند و در قالب شبکهٔ امت و هیئت، وارد میدان «جهاد تبیین»، «مواسات» و برداشتن بارهای زمینماندهٔ جبهه حق میشود.
ثمرهٔ شاخصها در افق تربیتیافتگان منبر
خروجی منبر سکولار، تربیت «عابدی صالح اما منزوی» است که تدینِ بیضررش در نهایت سوختِ موتور تمدن مادی غرب را تأمین میکند؛ اما خروجی منبر تمدنی، تربیت «مؤمن مصلح و تمدنساز» است که با امید راهبردی، گرهگشایی جهادی و جبههسازی تشکیلاتی، سبک زندگی خود را به سمت «زیست مجاهدانه و افق سرخ شهادت» سوق میدهد تا برهمزنندهٔ قاعدهٔ بازی نظام سلطه در جهان باشد.
جدول مقایسهای شاخصهای کلیدی در یک نگاه
بخش دوم: راهکارهای عملیاتی برای تحول و هجرت به ساحت منبر تمدنی
برای عبور از لایهٔ تبلیغ سکولار و دستیابی به منبر تمدنی و انقلابی، مجاهدان عرصهٔ تبیین باید این پنج گام اساسی و ساختاری را در طراحی منابر خود عملیاتی کنند:۱. امتداد اجتماعی و کاربردیسازی معارف (ترجمهٔ نظریه به کلید حل مسئله)منبر تمدنی نباید در تئوریهای کلان و انتزاعی متوقف شود. راهکار عملی این است که خطیب، اصول اعتقادی و معارف اخلاقی را به عنوان «نسخهای برای زیست اجتماعی مخاطب» بازتعریف کند. (مانند تبیین «صبر راهبردی امت در برابر فشارها و تحریمها» به جای صبر انفعالی فردی).۲. تاریخنگاریِ جریانشناسانه و تبیین عبرتها (پیوند سال ۶۱ هجری به چالشهای امروز)راهکار عملیاتی در این ساحت، عبور از نقلِ صرفِ وقایع و ورود به لایهٔ «تحلیل سنتهای الهی و عبرتهای تاریخی» است. خطیب باید با ریشهیابی خط نفوذ، نقش رسانهای دشمن در کوفه و زمینههای انحراف خواصِ ساکت، جریانشناسی تاریخی را به روز کند تا مخاطب به طور خودکار، آرایش جنگ شناختیِ امروز در جنگ دفاع مقدس سوم را بازشناسد.
۳. مأموریتمحور کردن پایان منبر (طراحی نظام تکالیف اجتماعی)خطیب باید ساختار خطابهٔ خود را به گونهای طراحی کند که منبر با یک تکلیف عینی به پایان برسد. در انتهای منبر، باید به تناسب بحث، یک مأموریت اجتماعی ملموس در حوزهٔ «جهاد تبیین»، «نهضت مواسات» یا «پر کردن خلأهای فرهنگی جامعه» به مخاطب واگذار شود.۴. ارتقای زمانآگاهی و مجهز شدن به سواد رسانهای (جهاد تبیینِ پیشدستانه)تحول منبر در این گام مشروط به این است که خطیب، اتاق رصد هوشمندانه داشته باشد؛ شبهات جدید نسل جوان را پیش از آنکه رسوب کند بشناسد و منبر خود را به لایهٔ پاسخگوییِ فعال، عقلانی و پیشدستانه مجهز سازد.۵. بازخوانی راهبردی سیره شهدا و کلام امامین انقلاب (عینیسازی کربلا در عصر حاضر)خطیب تمدنی، خاطرات شهدا را از ساحتِ صرفاً احساسی و فردی، به ساحتِ «مدلهای عینی بنبستشکنی، جهاد علمی و مقاومت استراتژیک» ارتقا میدهد. او کلام امامین انقلاب را به عنوان نرمافزارِ زمانآگاهی به کار میگیرد تا مخاطب دریابد که خون شهیدِ امروز، امتداد خونِ مطهر ثارالله در سال ۶۱ هجری است.
سخن پایانی:
محرم امسال، محرمِ ایستادگی، تثبیت دستاوردهای جبهه مقاومت و تجدید عهد با خون پاکِ شهیدان و ولی امر مظلوم و مقتدرمان است. خطیب تمدنی روی پلههای منبر، کارش در هم شکستن هژمونی رسانهای دشمن، تولید امید راهبردی در دل امت و پایکار آوردن ارادههای مردم برای فتح قلههای پیشرو است. این بار سنگینی است که محرم امسال بر دوش منبر انقلابی بر زمین گذاشته است.