نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

برداشت برخی مبنی بر تعریف وحدت به “حل شدن مذاهب در یک مذهب واحد”، با منظومه فکری عالمان پیشگام تقریب همخوانی ندارد. این نوشتار با استناد به تصریحات متعدد این علما، نشان می‌دهد که مفهوم وحدت مدنظر ایشان، نه ادغام مذهبی، بلکه اخذ اشتراکات، پرهیز از عداوت‌ها و توجه به منافع مشترک مسلمین است.

مقدمه

بدون تردید، یکی از اساسی‌ترین مباحث در مسئله‌ وحدت، تبیین دقیق معنا و مفهوم این واژه است؛ زیرا اگر تفسیر درستی از آن ارائه نشود، اجانب – که بیشترین زیان را از اتحاد مسلمانان می‌بینند – خواهند کوشید با القای برداشت‌های نادرست و منفعلانه، امت اسلامی را نسبت به وحدت و تقریب دچار بدبینی و انزجار کنند.

چنان‌که در دهه‌های اخیر مشاهده می‌شود، برخی از مسلمانان تحت تأثیر تبلیغات و شبهه‌افکنی بیگانگان، چنین می‌پندارند که «وحدت» به معنای ادغام مذاهب اسلامی در یک مذهب واحد است.

از آنجا که چنین تلقی نادرستی می‌تواند آسیب‌هایی جدی به همراه داشته باشد، لذا نگارنده در این نوشتار بر آن است تا با استناد به دیدگاه‌های جمعی از عالمانِ پیشگامِ تقریب، معنای حقیقی وحدت را تبیین کرده و روشن سازد که آیا آنان نیز وحدت را به معنای حل شدن مذاهب در یک مذهب می‌دانند یا خیر؟

آراء برخی از داعیه داران تقریب در خصوص معنای وحدت

به نظر می رسد می توان فرمایشات داعیه داران تقریب در خصوص معنا و مفهوم وحدت را در دو ساحت ذیل تقسیم نمود:

1. اساسا وحدت به معنای حل شدن مذاهب در یک مذهب نیست

پیشگامان تقریب بارها تصریح کرده اند که وحدت و اتحاد مدنظر دین مبین اسلام، به معنای وحدت مذاهب و حل شدن این مذاهب در یک مذهب نیست؛ به عنوان نمونه مواردی از تصریحات ایشان در این خصوص ذکر می گردد:

یک: رهبر شهید انقلاب اسلامی (ره)

شهید حضرت آیت الله سید علی خامنه ای (ره) در دیدار مهمانان کنفرانس وحدت اسلامی در سال 1376 (شمسی) چنین می فرمایند: «وحدت اسلامی هم معنایش معلوم است. مقصود این نیست که مذاهب، در یک مذهب حل شوند. بعضی کسان برای این که اتّحاد مسلمین را تحصیل نمایند، مذاهب را نفی می‌کنند. نفی مذاهب، مشکلی را حل نمی‌کند».^[1]

دو: آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره)

مرحوم کاشف الغطاء (ره) نیز بر این باور است که مراد از وحدت و اتحادی که قرآن ما را به سوی آن می خواند، وحدت در آراء و مذاهب نیست چرا که چنین وحدتی، امری محال به شمار می رود. ایشان در این باره فرموده است: «و الوحده التی ندب الیها القرآن الکریم لیست هی الوحده فی الاراء و المذاهب، فذلک مستحیل»^[2]

سه: شهید مطهری (ره)

متفکر شهید آیت الله مرتضی مطهری (ره) که به طور حتم او را می توان از دغدغه مندان وحدت مسلمین تلقی کرد، در یکی از آثار ارزشمند خود می نویسد: «مقصود از وحدت اسلامى چيست؟ آيا مقصود اين است: از ميان مذاهب اسلامى يكى انتخاب شود و ساير مذاهب كنار گذاشته شود؟ يا مقصود اين است كه مشتركات‏ همه‏ مذاهب‏ گرفته شود و مفترقات همه آنها كنار گذاشته شود و مذهب جديدى بدين نحو اختراع شود كه عين هيچ يك از مذاهب موجود نباشد؟ يا اينكه وحدت اسلامى به هيچ وجه ربطى به وحدت مذاهب ندارد و مقصود از اتحاد مسلمين اتحاد پيروان مذاهب مختلف در عين اختلافات مذهبى، در برابر بيگانگان است؟»

شهید مطهری (ره) سپس در پاسخ به این سوالات چنین تصریح می فرماید: «بديهى است كه منظور علماى روشنفكر اسلامى از وحدت اسلامى، حصر مذاهب به يك مذهب و يا اخذ مشتركات مذاهب و طرد مفترقات آنها- كه نه معقول و منطقى است و نه مطلوب و عملى- نيست. منظور اين دانشمندان متشكل شدن مسلمين است در يك صف در برابر دشمنان مشتركشان.»^[3]

چهار: آیت الله مصباح یزدی (ره)

آیت الله محمد تقی مصباح یزدی (ره) نیز در عبارتی روشن و صریح می فرماید: «برخی افراد گمان می‌کنند منظور از وحدت این است که مذاهب کلامی و مذاهب فقهی همه طوایف مسلمان یکی شوند و در عمل از یک فتوا تقلید کنند. چنین انتظاری خیلی دور از واقعیت است. ... پس منظور از وحدت این نیست که اعتقادات، اعمال، رفتار و فتاوایِ همه، یکی شود؛»^[4]

از این مباحث به روشنی درمی‌یابیم که داعیه‌داران وحدت، مطلقا منظورشان از این مفهوم، زوال یا ادغام مذاهب اسلامی در یک مذهب واحد نیست. حال، پرسشی که پیش می‌آید این است که اگر وحدت به معنای انحلال مذاهب در یکدیگر نباشد، پس دقیقاً مقصود از آن چیست؟ در بخش آتی، به برخی از دیدگاه‌های عالمان برجسته در این زمینه پرداخته خواهد شد.

2. معنای حقیقی وحدت

با مراجعه به فرمایشات پیشگامان وحدت مشاهده می کنیم آن بزرگواران، چندین معنا برای وحدت ذکر کرده اند به سه نمونه از این معانی اشاره می شود:

اول: اخذ مشترکات موجود

شهید امام خامنه ای (ره) در تبیین این معنا می فرماید: «بحث ما این است که می خواهیم به همۀ مسلمانان - از شیعه و سنی - بگوییم و تذکر بدهیم که شما یک نقاط مشترک و یک نقاط اختلاف و افتراق دارید. در بعضی چیزها، با هم شریکید و یک طور فکر و عمل می کنید و در بعضی چیزها، هر فرقه روش خود را دارد. آن نقاط اشتراک بیشتر از نقاط افتراق است. یعنی همۀ مسلمین، به خدای واحد و قبلۀ واحد و پیامبر واحد و احکام و نماز و روزه و زکات و حج اعتقاد دارند.»^[5]

آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) نیز در تعریف وحدت، می فرمایند: «مراد از وحدت تمرکز بر روی مشترکات و عدم اهانت به مقدسات دیگران است، لذا باید پیامبر(صلی الله علیه وآله)، قرآن، اسلام و کعبه را مسائل مشترک خود قرار دهیم و بر اینها تکیه کنیم.»^[6]

دوم: اختلافات موجود، وسیله ای برای دشمنی و عداوت نشود

در یکی از عبارات مرحوم کاشف الغطاء (ره) در این باره می خوانیم: «معنی الدعوه الی الوحده ان لا نجعل تلک الخلافات اداه للتفرقه و معولا للتمزیق و سببا للتشاحن و التطاحن و العداوه و البغضاء بین الاخوین.»^[7] معنای وحدت این است که اختلافات موجود را وسیله ای برای تفرقه، عداوت، دشمنی و بغضا قرار ندهیم.

رهبر شهید انقلاب (ره) در این خصوص می فرمایند: «وحدت به معنای این است که با عقائد مختلف، شعب مختلف، مشترکات را بگیرند، موارد محل اختلاف را وسیلۀ برادرکشی و جنگ و دشمنی قرار ندهند؛ مسئلۀ وحدت این است.»^[8]

3: احساس برادری نسبت به مسلمین و توجه به مصالح آنان

شهید حضرت آیت الله خامنه ای (ره) در این باره نیز چنین تصریح می کنند: «وحدت به معنای احساس برادری است و همین که هر طرفی احساس کند که دیگری هم مسلمان است و حق اسلامی او را بر گردن خود احساس کند و متقابلاً او هم به همین ترتیب (عمل نماید)....»^[9]

در عبارات شهید بهشتی (ره) نیز می خوانیم: «برادری اسلامی تا حد همدردی، شرکت در سود و زیان اجتماعی و بالاخره یگانگی به جای بیگانگی بالا می رود. برادری اسلامی این است که اگر در هر گوشه جهان، به یک فرد یا گروه از مسلمانان تجاوزی شود یا ستمی رود یا آسیبی رسد همه مسلمانان جهان آن را تجاوز و ستم و آسیب به خود بشمارند و در برابر آن عکس العمل مناسب نشان دهند. وقتی سخن از این نوع برادری اسلامی به میان آید تصدیق می کنید که باید با کمال تاسف اعتراف کرد که بهره ما آن ضعیف است و باید به تقویت آن پرداخت.»^[10]

آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) نیز در این خصوص می فرماید: «الاتحاد أنْ يتبادل المسلمون المنافع ، ويشتركوا في الفوائد ، ويأخذوا بموازين القسط ، وقوانين العدل ، ونواميس النصف»^[11] اتحاد این است که مسلمانان یکدیگر را در منافع شریک هم بدانند و با دیگر مسلمین، با عدالت و انصاف برخورد نمایند.

با این همه روشن شد که به باور علمای داعیه دار وحدت، تکیه بر نقاط اشتراکی، پرهیز از ختم شدن اختلافات به عداوت ها و دغدغه مند بودن نسبت به منافع و مصالح همه امت، از معانی بارز وحدت به شمار می آیند.

شایان ذکر است که حتی اگر بپذیریم عده‌ای، وحدت را به معنای حل شدن مذاهب در یک مذهب تفسیر کرده باشند، این تعریف نباید منجر به بیزاری یا انزجار از مفاهیم متعالی‌ای چون وحدت و تقریب گردد. چرا که مضافا بر آنکه چنین ادعایی با آراء مذکور در این نوشتار در تعارض است، همچنین باید توجه داشت اتحاد مسلمین، دستوری صریح از جانب پروردگار متعال، رسول گرامی (صلی الله علیه وآله)، ائمه اطهار (علیهم السلام) و همه پیشوایان امت به شمار می‌رود. اهمیت این امر در نصوص دینی تا حدی است که خداوند متعال در آیه ۲۰۳ سوره آل عمران می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»؛ در این آیه، هم بر اعتصام و اتحاد حول حبل الهی امر شده و هم از تفرقه نهی گردیده است.

جمع بندی

برپایه آنچه در این نوشتار گذشت، باید گفت: وحدت به معنای وحدت مذاهب یا به تعبیر دقیق تر حل شدن مذاهب در یک مذهب نیست. بلکه عالمان تقریب گرا برآنند که مراد از وحدت، یعنی تمرکز بر مشترکات، اجتناب از دشمنی ها و توجه به مصالح برادران دینی است.