نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

یکی از رایج ترین شبهاتی که از سوی برخی مخالفین اتحاد امت مطرح می شود این است که تاکید نظام اسلامی بر وحدت مسلمین، امری تاکتیکی و در راستای اغراض سیاسی است؛ در نوشتار پیش رو با استناد به آیات و روایات متعددی، همچنین با ذکر عبارات عالمان شیعه که پیش از انقلاب اسلامی می زیسته اند، اثبات می شود که مسئله تقریب، دستوری دینی است نه تاکتیکی؛ گذشته از آنکه بر فرض که این مسئله را تاکتیکی بدانیم ولیکن باید عنایت داشت که به طور قطع و یقین، وحدت، تاکتیکی برای سعادت کل مسلمانان است نه حاکمیت نظام اسلامی در ایران؛ چرا که در سایه برادری و همدلی مسلمین است که جهان اسلام به قدرت و شوکتی بی نظیر می رسد.

مقدمه

بدون تردید وحدت از جمله دستورات حتمی دین مبین اسلام است که سعادت و عزت امت اسلامی در گروه التزام به آن می باشد. از این رو طبیعی است که دشمنان و بیگانگان از تحقق اتحاد در جهان اسلام، احساس خطر کرده و به جهت عدم تحقق آن شبهه افکنی نمایند. به دیگر سخن، اجانب برای جلوگیری از وحدت مسلمین، شبهات بسیاری را تولید کرده اند. به همین خاطر، مخالفین اتحاد امت برای آنکه آحاد جامعه اسلامی را نسبت به وحدت بدبین کنند، مدعی می شوند که حاکمان جمهوری اسلامی برای آنکه راحت تر و بهتر به اهداف خود برسند، مسلمین را دعوت به اتحاد می کنند چرا که وجود اختلاف در میان مردم، از بزرگترین موانع بر سر راه حکومت برای نیل به اهدافش به شمار می رود.

بنابراین طبق این شبهه، باید گفت: اساسا دغدغه داعیه داران وحدت، دغدغه ای صرفا سیاسی است نه دینی؛

گفتنی است در این سال ها، عده ای از مسلمانان تحت تاثیر چنین شبهاتی قرار گرفته اند. از این رو تردیدی نیست که پاسخگویی به شبهه فوق و البته سایر شبهات موجود در حوره وحدت، ضروری بوده و لذا در این نوشتار برآنیم تا مسئله تاکتیکی و یا دینی بودن وحدت را مورد بررسی قرار دهیم.

توصیه به وحدت، توصیه ای دینی یا تاکتیکی؟

همانطور که پیش تر گفته شد یکی از شبهات مهمی که از سوی مخالفین وحدت مطرح می شود این است که داعیه داران وحدت از جمله امامین انقلاب، نه از روی دغدغه ای دینی، بلکه به جهت نیل به مقاصد سیاسی بر اتحاد امت تاکید دارند؛

بایسته ذکر است پاسخ های متقن فراوانی را می توان در مواجهه با چنین شبهه ای مطرح کرد که نویسنده از این میان، صرفا به 4 پاسخ ذیل بسنده می کند:

پاسخ اول

اساسا قبل از آنکه حاکمان جمهوری اسلامی، مردم را توصیه به وحدت کنند، خداوند متعال، رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و سایر پیشوایان دین مبین اسلام، مسلمین را به سوی برادری و اخوت فراخوانده اند تا جایی که با مشاهده لحن آیات و روایات مشخص می شود وحدت میان مسلمانان از جمله دستورات حتمی شارع مقدس به شمار می رود. در این بخش نگاهی بسیار گذرا بر نمونه هایی از این نصوص خواهیم داشت.

وحدت در قرآن کریم

خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن کریم بر مسئله وحدت و تقریب امت تاکید فرموده است. به عنوان نمونه در آیه 208 سوره بقره می خوانیم: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً»؛

برخی از مفسرین در تفسیر آیه فوق دو نکته حائز اهمیت را تصریح کرده اند:
1: منظور از «سِلم» در اين آيه صلح، سازش، اتحاد و برادري ميان مسلمانان و مؤمنان است.[1]
2: «ادخلوا» در آیه مزبور، فعل امر بوده و لذا بر وجوب دلالت دارد. و پرواضح است به قرینه واژه «کافه»، این وجوب، وجوبی کفایی نیست که با انجام عده ای، از مابقی امت ساقط شود، بلکه اتحاد و برادری مسلمانان، بر تک تک آحاد امت واجب است. [2]
آیه 103 سوره آل عمران «وَ اعْتَصِموا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرّقوا» نیز یکی دیگر از آیاتی است که با کمال صراحت بر باهم بودن مسلمین و پرهیز از تفرقه دلالت دارد. [3]

در آیات 107 تا 110 سوره توبه نیز خداوند به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) دستور می دهد تا مسجد ضرار را (که با هدف ایجاد تفرقه در امت اسلامی بنا شده بود) تخریب کند. بدون شک این دستور از اهتمام ویژه پروردگار بر اتحاد مسلمانان و پرهیز از تفرقه حکایت دارد. چرا که در دین مبین اسلام، مسجد، دارای قداستی کم نظیر است و طبعا اهانت به آن، حرمت دارد، با این حال اگر حتی تاسیس یک مسجد، موجب ایجاد تفرقه در میان مسلمین می شود، آن را باید تخریب نمود.

وحدت و برادری در روایات

در مصادر فریقین نیز روایات متعددی وجود دارد که بر برادری و اخوت مسلمین با یکدیگر دلالت دارند. به جهت اختصار، تنها سه نمونه از این روایات اشاره می شود:

روایت اول: قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): «المسلم أخو المسلم لا يظلمه و لا يسلمه، و من كان في حاجة أخيه كان اللّه في حاجته، و من فرّج عن مسلم كربة فرّج اللّه عنه كربة من كربات يوم القيامة، و من ستر مؤمنا ستره اللّه يوم القيامة»[4] شخص مسلمان، برادر شخص مسلمان است. هرگز به او ظلم و ستم نمی کند و هیچ گاه او را تنها و بی پناه نمی گذارد. هرکس درصدد رفع گرفتاري برادر مسلمان خود برآید، خداوند نیز، کارهاي او را اصلاح می گرداند و هرکس نگرانی فرد مسلمانی را برطرف کند، خداوند نگرانی هاي او را در روز قیامت برطرف می نماید و کسی که عیب مسلمانی را پرده پوشی کند، خداي مهربان روز قیامت، معایب او را مستور می دارد.

روایت دوم: قال الصادق عليه السّلام: «المسلم أخو المسلم، و هو عينه و مرآته و دليله لا يخونه و لا يخدعه و لا يظلمه و لا يكذبه و لا يغتابه»[5] مسلمان برادر مسلمان است و براي برادر مسلمان خود مانند چشم و آیینه و بالاخره راهنما و خیرخواه اوست. او هرگز به برادر مسلمان خود خیانت نمی کند، درباره او نیرنگ و حیله به کار نمی برد، به او ظلم و ستم روا نمی دارد، به او دروغ نمی گوید و درغیاب وي هم، سخن ناروایی به زبان نمی آورد.

2

روایت سوم: قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): «لا تَدخُلونَ الجَنَّةَ حَتّى تُؤمِنوا ، ولا تُؤمِنوا حَتّى تَحابّوا . أوَلا أدُلُّكُم عَلى شَيءٍ إذا فَعَلتُموهُ تَحابَبتُم ؟ أفشُوا السَّلامَ بَينَكُم»[6] شما هرگز داخل بهشت نمی شوید تا اینکه ایمان بیاورید و به ایمان واقعی نخواهید رسید، مگر اینکه همدیگر را دوست بدارید. آیا شما را به عملی راهنمایی کنم که اگر آن را انجام دادید، مهر و محبت بین شما به وجود آید. به یکدیگر سلام کنید و این عمل را گسترش دهید.

در سه روایت فوق، بر برادری مسلمین با یکدیگر و لزوم دوست داشتن برادران دینی تاکید و تصریح شده است.

با این همه مشخص می شود برقراری اتحاد و اخوت میان مسلمانان از جمله دستورات و توصیه های قرآن و روایات به شمار می رود و لذا اینکه گفته شود توصیه امامین انقلاب به وحدت، صرفا تاکتیکی بوده، ادعایی به دور از حق و نادرست است.

پاسخ دوم

افزون بر آیات و روایات که در بخش قبل ذکر شدند، همچنین مشاهده می شود بسیاری از علمای اعصار مختلف با درک صحیحی از مبانی اسلام ناب، همواره بر مسئله برادری و اتحاد مسلمین تاکید کرده اند و بدون شک اهتمام عالمان شیعی بر گسترش تقریب و وحدت در جهان اسلام، صرفا مختص به دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی نبوده، بلکه اتحاد امت، مورد تاکید علمای ادوار مختلف بوده است. در این بخش به سه نمونه از موارد اهتمام فقهای نامدار امامیه (پیش از انقلاب اسلامی) بر مسئله وحدت اشاره می شود.

مرحوم میرزای شیرازی (ره)

حیات مبارک مرحوم میرزای شیرازی (صاحب فتوای تحریم تنباکو)، مملو از خاطراتی است که نشانگر توجه ویژه ایشان بر اتحاد مسلمین است. چنانکه وقتی میرزا محمد شیرازی (فرزند ارشد مرحوم میرزا) توسط شخصی غیر شیعه کشته شد، برخی از عوامل دشمن به سامرا رفتند تا از چنین ماجرایی در جهت ایجاد تفرقه میان مسلمین، بهره برداری کنند. میرزای شیرازی (ره) با درک دقیقی از این توطئه، خطاب به آن عده فرمود: «می خواهم خوب بفهمید که شما حق ندارید در هیچ یک از امور مربوط به ما مسلمانان و سرزمینهای ما مداخله کنید. این یک قضیه ساده است که میان دو برادر اتفاق افتاده است.» [7]

همچنین هنگامی مرحوم میرزا (ره)، متوجه شد عده ای از علمای اهل سنت سامرا درصدد ساخت مدرسه علمیه در این شهر هستند، به آنان مساعدت مالی کرد. [8]

مرحوم آخوند خراسانی (ره)

آخوند خراسانی (ره) نیز یکی دیگر از شخصیت هایی است که همواره امت را به سوی اتحاد و برادری فرا می خواندند.تا جایی که در بسیاری از نامه ها و پیام های ایشان، بر وحدت و البته ضرورت حفظ جان همه مسلمین تاکید شده است؛ به عنوان نمونه در یکی از پیام های ایشان چنین می خوانیم: «چون پیش ما واضح و ثابت شد که این اختلافات فرق پنجگانه در غیر آنچه متعلق به اصول دیانت است و شقاق مابین طبقات مسلمین علت تامه انحطاط دول اسلامیه و سبب اصلی استیلاءاجانب بر ممالک اسلامی بوده و هست، فلذا محض محافظ کلمه جامعه دینیه و مدافعه از شریعت شریفه محمدیه، اتحاد آرا و اتفاق فتاوي مابین مجتهدین عظام و رؤساي شیعه جعفریه و علماي کرام اهل سنت مقیمین دارالسلام بغداد بر وجوب اعتصام بحبل االله چنانچه خداوند احدیت تعالی شأنه امر فرموده فقال عز من قال«و اعتَصموا بِحبلِ اللَّه جمیعاً ولا تَفَرَّقُوا» و بر وجوب اتحاد قاطبه مسلمین در حفظ بیضه اسلام و صیانت جمیع ممالک عثمانیه و ایرانیه از تشبثات دول اجنبیه و هجمات سلطه خارجیه و به جهت حفاظت حوزه اسلامیه کلمه ما متفق و آراي ما متحد شد بر ای آنکه تمام قوا و نفوذ خودمان را در این خصوص بذل کرده و از هر گونه اقدام مقتضاي مقام مضایقه ننماییم».[9]

در این عبارت چند مسئله حائز اهمیت است از جمله:
1: تصریح بر رابطه مستقیم اختلاف مسلمین با سلطه اجانب بر امت اسلامی؛
2: ادب فراوان در یاد کردن از عالمان اهل سنت (علمای کرام اهل سنت)؛
3: تاکید بر دستور قطعی پروردگار نسبت به وحدت مسلمانان؛
4: تصریح بر وجوب اتحاد امت؛

مرحوم آیت الله شیخ محمد حسین کاشف الغطاء (ره)

 مرحوم آیت الله شیخ محمد حسین کاشف الغطاء (ره) را نیز می توان یکی دیگر از داعیه داران تقریب تلقی کرد. چنانکه آثار بر جای مانده (اعم از سخنرانی ها و نوشته جات) ایشان، از دغدغه همیشگی این عالم بزرگوار نسبت به اتحاد مسلمین حکایت دارند. به عنوان نمونه در یکی از عبارات آیت الله کاشف الغطاء (ره) چنین می خوانیم: «لم يبق ذو حسّ و شعور في شرق الأرض وغربها، إلّاوقد أحسّ وشعر بضرورة الاتّحاد والاتّفاق، ومضرّة الفرقة والاختلاف، حتّى أصبح هذا الحسن والشعور أمراً وجدانياً محسوساً يحسّ به كلّ فرد من المسلمين، كما يحسّ بعوارضه الشخصية من صحّته وسقمه وجوعه وعطشه»[10] امروزه هیچ فرد آگاهی در شرق و غرب جهان پیدا نمی‌شود که ضرورت اتحاد و اتفاق و زیان‌های پراکندگی و نفاق را درک نکرده باشد این موضوع امروز به یک امر بدیهی و آشکاری درآمده است و انسان عاقل، همانطور که حالات درونی خود مانند بیماری و صحت تشنگی و گرسنگی را احساس می‌کند این حقیقت را نیز کاملاً احساس می‌نماید.

در عبارت دیگری از آیت الله کاشف الغطاء (ره) نیز چنین آمده است: «مسلمانان باید هوا و هوس‌های سرکش خود را با نیروی عقل و تفکر مهار کنند و مصالح برادران دینی خود را همچون مصالح خود بدانند؛ همانطور که برای حفظ منافع خود می‌کوشند برای حفظ منافع دیگران نیز بکوشند»؛[11]

با این همه مشخص می شود تاکید بر وحدت صرفا به دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی منحصر نمی شود بلکه بسیاری از عالمان امامیه در طول تاریخ، بر اتحاد امت تاکید فرموده اند؛ از این رو نمی توان دعوت امامین انقلاب به تقریب را امری تاکتیکی قلمداد کرد.

پاسخ سوم

تا اینجا روشن شد که وحدت، دستوری قرآنی و روایی است و لذا علمای شیعه در ادوار گوناگون، مردم را به سوی آن فراخوانده اند؛ حال باید عنایت داشت که امامین انقلاب نیز بارها تاکید فرموده اند وحدت، مسئله ای تاکتیکی نیست بلکه از دستورات قطعی دین به شمار می رود. چنانکه رهبر انقلاب (مدظله العالی) در این باره اینگونه تصریح می فرماید: «نباید به وحدت به چشم تاکتیک نگاه کرد؛ وحدت یک اصل اسلامی است: "واعتصموا بحبل‌اللَّه جمیعا". یعنی اعتصام به حبل‌اللَّه، جمیعاً و مجتمعاً لازم است. اعتصام به حبل‌اللَّه، به صورت تک تک ممکن نمی شود: "ولاتفرّقوا"»؛[12]

در فرمایش دیگری از معظم له نیز می خوانیم: «ما در جمهوری اسلامی از دوازدهم تا هفدهم [ربیع‌الاوّل] را، به عنوان هفتۀ وحدت نامگذاری کرده‌ایم. این یک نامگذاری محض نیست، یک حرکت سیاسی و تاکتیکی هم نیست؛ این یک اعتقاد و ایمان قلبی است. جمهوری اسلامی به معنای واقعی کلمه معتقد به لزوم اتّحاد امّت اسلامی است.»[13]

پاسخ چهارم

بر فرض که دعوت امامین انقلاب به سوی وحدت، امری تاکتیکی باشد ولی به طور حتم، عقل انسان حکم می کند اگر مسلمین با هم متحد باشند، یقینا قدرتمند خواهند شد و در سایه ایجاد چنین قدرتی است که به عزت می رسند و می توانند دست اجانب را کوتاه نمایند. چنانکه در فرمایشات امامین انقلاب، این مهم قابل رویت می باشد.[14]

بنابراین حتی اگر وحدت را امری تاکتیکی به شمار آوریم، باید گفت: وحدت، تاکتیکی است که موجب سعادت تمامی مسلمین خواهد شد.

جمع بندی

بر پایه آنچه در این نوشتار ذکر شد، مشخص می شود اتحاد مسلمین، دستوری دینی بوده و همواره در طول تاریخ، بسیاری از عالمان مسلمان، مردم را به سوی آن دعوت کرده اند. برهمین اساس، همچنانکه امامین انقلاب بارها تصریح فرموده اند، وحدت، امری تاکتیکی نیست؛ البته بر فرض که وحدت، امری تاکتیکی باشد، ولی بدون تردید باید عنایت داشت که این مسئله، تاکتیکی برای قدرت یافتن کل مسلمین است نه صرفا حاکمیت جمهوری اسلامی ایران؛

پی‌نوشت‌ها

[1] جوادی آملی، عبدالله، شمیم ولایت؛ ص648..

[2] همان، ص۶۴۹.

[3] مطهری، مرتضی،مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى (ره)، ج‏25 ؛ ص39.

[4] بخاری، محمد، صحیح بخاری، ص585، بیروت، دارالفکر، بی تا.

[5] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج2، ص166، بیروت، دارالاضواء، 1405ق.

[6] ورام بن ابی فراس، مجموعة ورّام (تنبيه الخواطر و نزهة النواظر)، ج1، ص103، نجف اشرف، المکتبه الحیدریه، 1384ق.

[7] . حکیمی، محمد رضا، شیخ آقا بزرگ تهرانی، ص28 و 29، قم، دلیل ما، 1382ه‌ش.

[8]. مجله حوزه، مصاحبه با آیه الله سید رضی شیرازی (از نوادگان میرزای شیرازی (ره))، شماره 50 و 51، بهار و تابستان 1371، ص36.

[9] . آقانجفی قوچانی، برگی از تاریخ معاصر حیات الاسلام فی احوال آیه الملک العلام، ص97، تهران، نشر هفت، چاپ اول، 1378ه‌ش.

[10] . کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص115، قم، موسسه الامام علی (علیه السلام)، 1415ق.

[11] . «فيجد كلُّ مسلم أنَّ مصلحة أخيه المسلم هي مصلحة نفسه ، فيسعى لها كما يسعى لمصالح ذاته ، ذلك حيث ينزع الغلَّ من صدره، والحقد من قلبه ، وينظر كلُّ من المسلمين الى الآخر ـ مهما كان ـ نظر الاخاء لا نظر العداء ، وبعين الرضا لا بعين السخط ، وبلحاظ الرحمة لا الغضب والنقمة» کاشف الغطاء، محمدحسین، اصل الشیعه و اصولها، ص119.

[12] پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی)، بیانات در دیدار رئیس دولت موقّت و رهبران مجاهدین افغانستان در تاریخ 11 مهر 1368.

[13] پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی)، بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامى‌ در تاریخ 24 آبان 1398.

[14] حضرت امام خمینی (ره) در تبیین اهمیت وحدت مسلمین می فرماید: «اگر ملتهاى مُسلِم، كه تقريباً يك ميليارد جمعيت هستند، اينها برادر با هم باشند و به برادرى با هم رفتار كنند، هيچ آسيبى بر اينها واقع نمى‏شود و هيچ يك از ابرقدرتها قدرت اينكه تجاوز به آنها بكنند ندارند. برادرها، بايد متوجه اين معنا باشند.» خمينى، روح‏الله، صحيفه امام، ج13، ص 134.