نویسنده: سید مصطفی عبدالله زاده
یکی از مولفه های تمدن نوین اسلامی، وحدت و تقریب بین مسلمانان اعم از شیعه و سنی است لذا در روایات اهل سنت مشاهده می شود که مسلمان برادر مسلمان و حامی یکدیگر، مسلمان نسبت به مسلمان دیگر مانند پیکر واحد است. تمدن نوین اسلامی بدون وحدت و تقریب شیعه و سنی امکان پذیر نیست بخاطر همین رسول الله (صلی الله علیه وآله) امر کردند که همگی به ریسمان الهی چنگ بزنید و مسلمان برادر مسلمان است و به همدیگر ظلم نکنید. از باب نمونه به چند روایت اشاره می گردد:
1 . مسلمان برادر مسلمان و حامی یکدیگر
بخاری و مسلم روایتی را از پیامبر (صلی الله علیه وآیه) نقل می کنند که حضرت مسلمان را برادر مسلمان دانستند: «مسلمان برادر مسلمان است، نه به او ستم میکند و نه او را (در سختیها) رها میسازد. هر کس در نیاز برادر مسلمانش بکوشد، خداوند در نیازش یاریاش خواهد کرد. هر کس گرفتاری مسلمانی را برطرف سازد، خداوند در روز قیامت گرفتاری از گرفتاریهایش را روز قیامت برطرف خواهد کرد. و هر کس عیب مسلمانی را بپوشاند، خداوند در روز قیامت عیب او را میپوشاند»[1].
این حدیث بر مسئولیتپذیری، تعاون و حمایت متقابل میان مسلمانان تأکید دارد که موجب تقریب و و حدت است و از مولفه های تمدن اسلامی است. رفتار نیک با برادران دینی، پاداش اخروی و یاری الهی را در پی خواهد داشت.
2. همبستگی مسلمان با یکدیگر مانند ساختمان
بخاری و مسلم روایتی را از رسول الله (صلی الله علیه وآیه) نقل می کنند که حضرت در خصوص همبستگی مسلمانان و مومنان باهم این چنین می فرماید: «مؤمن برای مؤمن مانند یک ساختمان است که بخشهای آن یکدیگر را محکم نگه میدارند»[2] (سبب استحکام می شود).
این حدیث بیانگر اهمیت همبستگی و اتحاد میان مؤمنان است، همانطور که اجزای یک ساختمان به هم پیوسته و محکم هستند، مؤمنان نیز باید در حمایت و یاری یکدیگر باشند. در تمدن اسلامی مسلمانان مثل مجموعه یک ساختمان هستند و در مقابل ظالم و دشمن باید همدیگر را یاری کنند و موجب اتحادشان در مقابل دشمن است.
3. مسلمان نسبت به مسلمان دیگر مانند پیکر واحد
مسلم و بخاری روایتی را از رسول الله ( صلی الله علیه وآله) در خصوص اینکه مثل مومنان با یکدیگر مانند جسد واحد است که باید نسبت به هم محبت داشته و کمک بکنند، نقل می کنند: «مَثَل مؤمنان در دوستی، مهربانی و همدردی با یکدیگر، مانند پیکر واحد است؛ هنگامی که یکی از اعضای آن به درد آید، دیگر اعضا نیز با بیخوابی و تب، همدردی میکنند»[3].
در روایت دیگری رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمودند: مومنان به عنوان یک فرد هستند: «مسلمانان مانند یک پیکر واحد هستند؛ اگر چشمش درد کند، تمام وجودش درد میکند و اگر سرش درد کند، تمام وجودش درد میکند»[4].
این حدیث با تشبیه جامعه مسلمانان به یک بدن، بر اهمیت همدردی و وحدت مسلمانان تأکید میکند. همانطور که درد یک عضو، سایر اعضا را تحت تأثیر قرار میدهد، مشکلات یک مسلمان نیز باید برای دیگران مهم باشد. این آموزه، پایهای اساسی برای مسئولیتپذیری اجتماعی و تعاون در اسلام برای ایجاد تمدن اسلامی است.
4. چنگ زدن به ریسمان الهی [قرآن]
در راویتی از مسلم از رسول الله (صلی الله علیه وآله) نقل شده که امت خود را به چنگ زدن به ریسمان الهی زده امر کرده و از تفرقه پرهیز داده است:
«خداوند سه چیز را برای شما میپسندد و از سه چیز برای شما ناخشنود است: میپسندد که: تنها او را بپرستید و چیزی را شریک او قرار ندهید و همگی به ریسمان الهی [قرآن و دین] چنگ زنید و پراکنده نشوید و ناخشنود است از سخنان بیاساس (قیل و قال) و پرسشهای زیاد (و زیادهروی در سؤال) و تباه کردن مال»[5].
این حدیث یکی از محکمترین دلایل قرآنی و نبوی بر ضرورت وحدت مسلمانان و پرهیز از اختلاف در تشکیل تمدن نوین اسلامی است.
5. برادری مبتنی بر فرمان الهی و دوری از عوامل تفرقه زا
در روایات زیادی آمده است که پیامبر (صلی الله علیه وآله) تاکید به رعایت برادری در حق یکدیگر کرده است چنانچه مسلم از رسول الله (صلی الله علیه وآله) نقل کرده است:
«با یکدیگر قطع رابطه نکنید، به هم پشت نکنید، نسبت به هم کینه و بغض نورزید، و حسادت نکنید! و همانگونه که خداوند شما را فرمان داده، برادران (دینی) باشید»[6].
این حدیث فرمان به اخوت دینی می دهد و تأکید بر اجرای فرمان الهی در آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»[7] می باشد. این حدیث چهار عامل تفرقهزا را معرفی و نفی میکند و الگوی روابط مؤمنان را «برادری مبتنی بر فرمان الهی» معرفی مینماید. این حدیث نشان می دهد یکی از مولفه های مهم تمدن نوین اسلامی برادری و دوری از اختلاف و عواملی که موجب اختلاف در جامعه اسلامی است.
همچنین این حدیث برنامهای عملی برای حفظ وحدت امت اسلامی در تمدن اسلامی ارائه میدهد: یک: حفظ ارتباطات اجتماعی حتی در صورت اختلاف نظر. دو: پرهیز از رفتارهای تحقیرآمیز مانند پشت کردن به هم. سه:. مدیریت خشم و تبدیل کینه به مدارا. چهار: جایگزینی رقابت سالم به جای حسادت مخرب.
علاوه بر این روایات، احادیث دیگری که تاکید به همدلی و وحدت بین مسلمانان دارند که با این همدلی و تمسک به ریسمان الهی، تمدن اسلامی شکل می گیرد.
منابع
بخارى، محمّد، صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر، دار طوق النجاة، چاپ اوّل، 1422ق.
نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقى، دار إحياء التراث العربى، بيروت، بى تا.
پینوشتها
[1]- «حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ سَالِمًا أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا، أَخْبَرَهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «المُسْلِمُ أَخُو المُسْلِمِ لاَ يَظْلِمُهُ وَلاَ يُسْلِمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللَّهُ فِي حَاجَتِهِ، وَمَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً، فَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرُبَاتِ يَوْمِ القِيَامَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ القِيَامَةِ»؛ بخارى، محمّد، صحيح البخاري، ج3، ص 128- همین روایت را مسلم از طریق دیگری نقل کرده است: « حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ...»؛ نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، ج4، ص1996.
[2]- «حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ العَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «المُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ»؛ بخارى، محمّد، صحيح البخاري، ج3، ص129- نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، ج4، ص1999.
[3]- «حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ، وَتَرَاحُمِهِمْ، وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى»؛ نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، ج4، ص1999- حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنْ عَامِرٍ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «تَرَى المُؤْمِنِينَ فِي تَرَاحُمِهِمْ وَتَوَادِّهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ، كَمَثَلِ الجَسَدِ، إِذَا اشْتَكَى عُضْوًا تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ جَسَدِهِ بِالسَّهَرِ وَالحُمَّى»؛ بخارى، محمّد، صحيح البخاري، ج8، ص10.
[4]- «حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْمُسْلِمُونَ كَرَجُلٍ وَاحِدٍ، إِنِ اشْتَكَى عَيْنُهُ، اشْتَكَى كُلُّهُ، وَإِنِ اشْتَكَى، رَأْسُهُ اشْتَكَى كُلُّهُ»؛ نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، ج4، ص2000.
[5]- «حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " إِنَّ اللهَ يَرْضَى لَكُمْ ثَلَاثًا، وَيَكْرَهُ لَكُمْ ثَلَاثًا، فَيَرْضَى لَكُمْ: أَنْ تَعْبُدُوهُ، وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَأَنْ تَعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا، وَيَكْرَهُ لَكُمْ: قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةِ الْمَالِ»؛ نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، ج3، ص1340.
[6]- «حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَا: حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، بِهَذَا الْإِسْنَادِ، «لَا تَقَاطَعُوا، وَلَا تَدَابَرُوا، وَلَا تَبَاغَضُوا، وَلَا تَحَاسَدُوا، وَكُونُوا إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمُ اللهُ»؛ نيشابورى، مسلم، صحيح مسلم، ج4، ص1986.
[7]- سوره حجرات، آیه 10.