نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

شهید بزرگوار آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) از جمله عالمان فرهیخته ای به شمار می رود که دغدغه فراوانی در خصوص اتحاد امت داشته و در سرتاسر عمر شریف خویش، بر وحدت و تقریب مسلمین تاکید فرموده است. طبعا آشنایی با مواضع وحدت آفرین این عالم خوش نام شیعه، برکات فراوانی را برای امت اسلامی به دنبال دارد لذا در مقاله پیش رو به برخی از این مواضع اشاره خواهد شد.

مقدمه

دعوت مسلمین به سوی وحدت، روش مشترک تمامی مصلحانی است که با درکی صحیح از مبانی اسلامی، بخش مهمی از حیات مبارک خویش را صرف تقویت اتحاد امت کرده اند. چنانکه شهید والامقام آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) از علمای نامدار شیعه در عصر حاضر، افزون بر انجام تمامی فعالیت های علمی و پژوهشی ارزنده، همچنین بخشی از ایام عمر شریف خود را به دعوت آحاد امت به سوی وحدت اختصاص دادند. برهمین اساس به جرات می توان این عالم بزرگوار را از جمله اسوه های تقریب و وحدت قلمداد نمود.

از آنجایی که به طور حتم، ذکر مواضع وحدت آفرین عالمان مسلمان، نقش مثبتی در جهت تقویت اتحاد در جهان اسلام دارد؛ از این رو در نوشتار حاضر، به برخی از مهم ترین مواضع آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) در خصوص وحدت و تقریب اشاره خواهد شد.

بایسته ذکر است نگارنده، قبل از ذکر این مواضع، مروری گذرا بر زندگانی ایشان خواهد داشت.

مروری گذرا بر زندگانی آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره)

شهید سید محمد باقر حکیم (ره)، فرزند آیت الله العظمی سید محسن حکیم (ره) در 20 جمادی الاول 1358ق، در نجف اشرف متولد شد. نزد پدرش رشد یافت و علوم دینی را از وی فرا گرفت. در سال 1375ق، تحصیل در سطوح عالی حوزه را آغاز کرد و نزد اساتید نامداری نظیر آیت الله العظمی خوئی (ره) و شهید آیت الله سید محمد باقر صدر (ره) به تحصیل پرداخت و در 25 سالگی از آیت الله شیخ مرتضی آل یاسین (ره)، درجه اجتهاد دریافت کرد.[1]

وی پس از شهادت آیت الله سید محمد باقر صدر (ره) در سال 1980 م و چند ماه پیش از آغاز جنگ تحمیلی عراق، به ایران مهاجرت کرد و در ایران، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق را تاسیس کرد و تا پایان عمر نیز به عنوان رئیس این تشکل فعالیت داشت. آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) در تاسیس «سپاه بدر» نیز نقش موثری داشت.[2] ایشان در حوزه امور خیریه نیز فعالیت داشته و موسسات خیریه ای همچون موسسه شهید صدر (ره) را تاسیس کرد.[3]

سرانجام او در روز جمعه اول رجب 1424ق، پس از اقامه نماز جمعه، هنگام خروج از حرم امیرالمومنین (علیه السلام) بر اثر انفجار خودروی بمب گذاری شده، به همراه تعدادی از همراهانش به شهادت رسید.[4]

نگاهی بر مواضع وحدت آفرین آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره)

آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) از عمق جان به وحدت باور داشت و در راستای تعمیق اتحاد امت از هیچ کوششی فروگذار نکرد. چنانکه کتاب گرانسنگ «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین» را تالیف کرد و در بسیاری از کنفرانس های بین المللی وحدت اسلامی شرکت نموده وسخنان وحدت آفرینی را در این کنفرانس ها بیان فرمود. برخی از مهم ترین فرمایشات و مواضع ایشان در خصوص وحدت و تقریب به شرح ذیل می باشد:

یک: وجوب شرعی التزام به وحدت و پرهیز از تفرقه

این مجتهد عالی‌مقام شیعه وحدت مسلمین را صرفا یک آرزوی نیکو یا عملی مستحسن نمی‌دانست، بلکه آن را از بزرگترین واجبات شرعی به شمار آورده و در تبیین این واجب الهی چنین نگاشته‌است: «ان الوحده الاسلامیه لیست مجرد رغبه اکیده و امل کبیر فحسب، بل هی عمل واجب من الناحیه الشرعیه و الاسلامیه و فی نفس الوقت ضروره من ضروریات الحیاه الاسلامیه»[5] وحدت اسلامی صرفا آرزویی بزرگ و آرمانی عالی نیست بلکه یکی از واجبات دینی و اسلامی است که از ضرورت های ملموس جهان اسلام و یکی از شروط اساسی توانمندی در عرصه رویارویی تمدن ها نیز به شمار می رود.

ایشان در موضع دیگری نیز بعد از بیان مقدماتی، می نویسد: «و بذلک تصبح الوحده ضروره من ضروریات الحیاه الاسلامیه و واجبا شرعیا لجمیع المسلمین المخلصین»[6] اینگونه مشخص می شود که که وحدت از ضروریات حیات اسلامی بوده و واجبی شرعی بر همه مسلمانان مخلص به شمار می رود.

دو: اظهار تبری قرآن کریم از تفرقه افکنان

به تصریح شهید سید محمد باقر حکیم (ره)، قرآن کریم، از گروه های تفرقه افکن اظهار بیزاری کرده است: «ان القرآن الکریم یتبرا من القوم الذین تفرقوا فی الدین و المنهح بحیث اصبحوا جماعات ممزقه "ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا لست منهم فی شیء انما امرهم الی الله"(انعام، آیه159)»[7] قرآن کریم از گروه هایی که با ایجاد تفرقه و پراکندگی در دین آئین خود به دام اختلاف و از هم گسیختگی افتاده اند، اظهار بیزاری می کند و می فرماید: مسلماً کسانی که دینشان را بخش بخش کردند، وگروه گروه شدند، تو را هیچ پیوندی با آنان نیست، کار آنان فقط با خداست.

سه: از منظر قرآن کریم، تفرقه یعنی افساد فی الارض

افزون بر مورد فوق (برائت قرآن از تفرقه افکنان)، آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) می نویسد: «و یبدو من القرآن الکریم ان اوضح مصادیق الفساد فی الارض الذی جاء النهی عنه فی القرآن فی موارد عدیده هو زرع الشقاق و الاختلاف و الفرقه فی المجتمع»[8] از دیدگاه قرآن کریم، یکی از روشن ترین مصداق های افساد بر روی زمین -که در موارد متعدد از آن برحذر داشته- ایجاد شکاف و اختلاف و تفرقه در جامعه است.

چهار: اهتمام رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و سلف صالح بر اتحاد مسلمین

افزون بر تاکیدات قرآنی، همچنین رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، ائمه اطهار (علیهم السلام) و سلف صالح نیز بر تحقق جامعه متحد اسلامی اهتمام داشته اند؛ آیت الله حکیم (ره) این مهم را اینگونه تبیین می فرماید: «ان هذه الوحده لا یمکن ان تتحق بدون هذه الاسباب و العوامل و الاسس و بدون هذه الوسائل و المناهج فهی تعبیر عن المجتمع الانسانی الفاضل الذی دعی الیه الاسلام، و عمل من اجله الرسول محمد (صلی الله علیه وآله) و اهل بیته الطاهرین و اصحابه المنتجبین و جمیع السلف الصالح من المسلمین»[9]جامعه متحد اسلامی، جامعه انسانی فضیلت گرایی است که اسلام به آن فراخوانده و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و اهل بیت (علیهم السلام) و صحابه بزرگوار و سلف صالح، برای تحقق آن کوشیده اند؛

پنج: عنایت ویژه ائمه اطهار (علیهم السلام) بر وحدت امت

از منظر آیت الله حکیم (ره)، خط مشی اهل بیت (علیهم السلام) از روز اول (یعنی پس از رحلت پیامبراکرم صلی الله علیه وآله)، تا آخرین روزهای ظهور، حفظ وحدت اسلامی بوده است.[10]

شهید حکیم (ره) در موضع دیگری نیز در این باره می نویسد: «و المفردة الثالثة في سلّم الاولويات في نظر أهل البيت عليه السّلام هي الوحدة الإسلاميّة، حيث تأتي هذه المفردة في جملة القضايا التي أعطاها أهل البيت عليهم السّلام أهمية خاصة، و قدّموها على الكثير من الحقوق و الواجبات الخاصة بهم.»[11] سومین پله مهم و اساسی در نردبان اولویت های اسلامی در دیدگاه اهل بیت (علیهم السلام)، وحدت اسلامی است. این اصل بنیادین در مجموعه اصولی قرار گرفته است که در نگرش ائمه (علیهم السلام) از اهمیت ویژه ای برخوردار است و بر بسیاری از حقوق و واجبات مخصوص به آنان، تقدم دارد.

این عالم بزرگوار در خصوص ضرورت احترام به همه مسلمین در مکتب اهل بیت (علیهم السلام) نیز تصریح می فرماید: «(ائمه اطهار علیهم السلام) به شیعیان خود دستور داده اند که با بقیه مسلمانان بر اساس این که همگی عضو یک خانواده و اجتماع هستند، رفتار کنند و همیشه تاکید داشته اند که پیروانشان به چنین وحدتی نیازمندند. لذا به شیعیان خود می فرمودند: در تشییع جنازه ها و عیادت مریضها و غیرآن که از امور جزئی هستند، شرکت نمایند چه رسد به مسائل اساسی»؛[12]

وحدت در سیره عملی امام خمینی (ره) از نگاه آیت الله حکیم (ره)

به گفته آیت الله حکیم (ره)، حضرت امام خمینی (ره) با الگوگیری دقیق از منهج ائمه اطهار (علیهم السلام)، همواره بر مسئله وحدت و تقریب اهتمام داشته[13]و لذا شاهد آنیم که بنیانگذار فقید انقلاب اسلامی، بر احترام پیروان سایر مذاهب اسلامی تاکید می فرمود.[14]

شهید حکیم (ره) همچنین به برخی از ابعاد اتحاد مسلمین در منظومه فکری امام راحل (ره) اشاره می کند که دو مورد از این موارد عبارتند از:

الف: وحدت مسلمین در برابر مستکبرین

آیت الله حکیم (ره) در خصوص اهتمام حضرت امام (ره) بر وحدت مسلمانان در مواجهه با مستکبران می فرماید: «وحدت موضع مسلمانان در برابر استکبار جهانی یکی از ابعاد اساسی وحدت است و حضرت امام (ره) در این زمینه دیدگاه و موضع روشن و واضحی داشت. امام خمینی (ره) ماهیت مبارزه با استکبار جهانی را در همه ابعاد آن می نگریست. این مبارزه ماهیتی فرهنگی و اعتقادی و ... دارد و فقط محدود به منافع و مصالح نمی گردد...این حقیقتی بود که امام خمینی (ره) بخوبی آن را درک نمود و به همین خاطر، لازم و ضروری می دید که مسلمانان دارای موضع سیاسی واحدی باشند. زیرا موضع اعتقادی مسلمانان در برابر تمدن مادی غرب روشن است و آن را مردود و غیرقابل قبول می دانند ولی مشکل در مورد موضعگیری مسلمانان در برابر تمدن و فرهنگ سیاسی غرب است و در مورد رویارویی و نبرد با غرب و استکبار می باشد.

این جاست که امام (ره) وحدت را فقط در پرتو موضع واحد مسلمانان در برابر استکبار جهانی می دید و خود تبلور و اسطوره این حقیقت بمعنای واقعی کلمه و در حد وسیع و گسترده آن بود.»[15]

ب: وحدت در موضگیری در برابر قضایای مهم جهان اسلام

شهید حکیم (ره) در رابطه با نگاه بنیانگذار فقید انقلاب اسلامی در خصوص وحدت موضعگیری مسلمین در قضایای مهم جهان اسلام نیز می فرماید: «بُعد چهارم از ابعاد چهارگانه دیدگاه نظری امام (ره) در خصوص وحدت، موضعگیری واحد در برابر قضایا و مسائل مهم و محوری و اساسی جهان اسلام است. مثلا وقتی قضیه فلسطین مطرح می شود، مسلمانان باید نسبت به این موضوع که از مسائل مهم و اساسی مسلمانان است موضع واحدی داشته باشند و یا در برابر مفاسدی که در کشورهای اسلامی اعم از مواد مخدر، مشروبات الکلی، فسق و فجور و... موضع واحدی اتخاذ گردد. مسائلی از این قبیل نظیر حفظ کرامت و حریم اسلام از جمله مسائلی است که به همه مسلمانان مربوط می شود.»[16]

با این همه مشخص می شود از منظر شهید حکیم (ره)، می توان امام خمینی (ره) را از بزرگ داعیه داران وحدت و تقریب در جهان اسلام قلمداد کرد.

اهتمام سایر علمای شیعه بر مسئله اتحاد مسلمین

آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) برای اثبات اهتمام سایر علمای شیعه بر مسئله وحدت نیز شواهدی را ذکر می کند؛ از جمله آنکه علمای شیعه در مقابل انگلستان و در دفاع از اسلام با دولت عثمانی که حنفی مذهب بود، همدوش و همگام بودند و در این مسیر، شهدای بسیاری تقدیم نمودند؛ (در آن روزگار حتی) علمای شیعه فقط به تائید شفاهی و صدور اعلامیه اکتفا نکردند، بلکه خود به میدان جنگ و جهاد شتافتند. [17]

وظیفه عالمان مسلمان در راستای تقویت وحدت امت

آیت الله حکیم (ره) مهم ترین وظیفه علمای مسلمان در جهت تقویت وحدت امت را اینگونه تبیین می فرماید: «ما باید چاره اساسی و بنیادی بیاندیشیم تا مساله وحدت از حالت شعار به مرحله عمل در آید و به یک حرکت سیاسی و دینی تبدیل گردد تا در برابر کلیه کسانی که بین مسلمانان بذر نفاق و تفرقه می پاشند، و در برابر علمای سوء و آخوندهای درباری که با آن همراهی و همگامی دارند، بایستد. وظیفه و رسالت ما این است و این همان وظیفه مهم و سنگینی است که باید عالمان حقیقی و متعهد به اسلام بر دوش کشند، همان طور که امام امت (ره) رسالتمدار این جریان بود.»[18]

شرط لازم مباحثه علمی با پیروان مذاهب اسلامی

شهید حکیم (ره) معتقد بود که هرچند وحدت به معنای انسداد باب مباحثات علمی با پیروان سایر مذاهب اسلامی نیست، ولیکن عالمانی که قصد مباحثه با یکدیگر را دارند، می بایست با کمال احترام این مباحثات را برگزار کنند؛ ایشان در این باره چنین تصریح فرموده است: «ما باب بحثهای علمی را گشوده و مفتوح می دانیم، البته با رعایت احترام متقابل به یکدیگر و از این رهگذر می توانیم به نتایج واحد و مشترکی نائل شویم... (این همان) روشی است که شیخ مفید (ره)، سید مرتضی (ره)، شیخ طوسی (ره) و عالمان بزرگ دیگر آن را پایه گذاری کردند و به چنین بحث هایی پرداختند.

بنابراین مساله وحدت در این بُعد با احترام علما به یکدیگر، با احترام متقابل مذاهب مختلف، یا دوری گزیدن از روحیه دشمنی و عناد نسبت به یکدیگر، تحقق می یابد.»[19]

مواضع شهید سید محمد باقر حکیم (ره) در خصوص اتحاد امت، بیش از موارد فوق است؛ ولیکن به جهت رعایت اختصار به همین میزان اکتفا می شود.

جمع بندی

از مجموع آنچه در این نوشتار گذشت، مشخص می شود که شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) بر مسئله وحدت مسلمین اهتمام ویژه ای داشت و بواسطه تاکیدات قرآن کریم، پیامبراکرم (صلی الله علیه وآله)، ائمه اطهار (علیهم السلام) و علمای مسلمان، اتحاد امت را از واجبات مسلم شرعی به شمار می آورد.

منابع

1. حکیم، سید محمد باقر، الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین، تهران، رابطه الثقافه و العلاقات الاسلامیه، 1417ق.
2. فقیه بحرالعلوم، محمد مهدی، زیارتگاه های عراق، تهران، سازمان حج و زیارت، بی تا.
3. منشور همبستگی (گزیده سخنرانی های دومین، سومین و چهارمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی)، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، بی تا.

پی‌نوشت‌ها

[1]. فقیه بحرالعلوم، محمد مهدی، زیارتگاه های عراق، ج1، ص79.

[2]. همان.

[3]. همان.

[4]. همان، ص80.

[5]. حکیم، سید محمد باقر، الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین، ص29.

[6]. همان، ص113.

[7]. همان، ص112.

[8]. همان، ص96 و97.

[9]. همان، ص113.

[10]. منشور همبستگی (گزیده سخنرانی های دومین، سومین و چهارمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی)، ص139.

[11]. حکیم، سید محمد باقر، الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین، ص128.

[12]. منشور همبستگی (گزیده سخنرانی های دومین، سومین و چهارمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی)، ص139 و 140.

[13]. «موضع امام خمینی (ره) در خصوص وحدت، از حرکت فکری و سیاسی اهل بیت (علیهم السلام) در این مورد جدا نمی باشد و دیدگاه جدیدی نباید تلقی گردد. گرچه می توان آن را تجدید موضع دانست، به این معنا که آنچه را که اهل بیت (علیهم السلام) رعایت می کردند، امام خمینی (ره) بار دیگر احیا نمود و به صحنه زندگی مسلمانان بازگرداند». منشور همبستگی (گزیده سخنرانی های دومین، سومین و چهارمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی)، ص139.

[14]. «همانطور که می دانید ایران یک کشور شیعی است؛ شیعیان اهل بیت (علیهم السلام) اکثریت مطلق را در این کشور دارا می باشند و در قرون متمادی بر این کشور حاکمیت داشته اند و برادران اهل سنت اقلیتی را در این کشور تشکیل می دهند. ملاحظه بفرمایید که امام (ره) چگونه احترام مذاهب اسلامی را رعایت می کردند. امام (ره) از ابتدای ورود خود، مذاهب اسلامی را به رسمیت شناختند و به طور رسمی قضیه شیعه و سنی را مطرح کردند (و قانون اساسی جمهوری اسلامی، اصل دوازدهم، این مساله منعکس است) این حقیت در هیج یک از کشورهای اسلامی سابقه ندارد. امام (ره) با همه مشکلات و مصائبی که از ناحیه کم خردان و خرده گیران و کسانی که نمی توانستند به درک و فهم این مهم نائل شوند، در این راه پیش رفت. جالب این که عملی ساختن این ایده از چه موضعی صورت پذیرفت! از موضع قدرت؛ و این نکته باعث اهمیت بیشتر اقدام حضرت امام (ره) می گردد! زیرا شاید در اثر ضعف و از موضع ناتوانی، انسان اقدامی انجام دهد ولی امام (ره) با این که همه امور به دستش بود و قوی و قدرتمند بود، به چنین اقداماتی در جهت عملی ساختن وحدت دست یازید.» منشور همبستگی (گزیده سخنرانی های دومین، سومین و چهارمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی)، ص144.

[15]. همان، ص141.

[16]. همان، ص142.

[17]. همان، ص148.

[18]. همان، ص149.

[19]. همان، ص140.