نویسنده: کیوان عثمانی
در قرآن کریم، برای ستمکاران چهار مرحله مشخص شده است که پس از طی این مراحل، در صورت عدم توبه، خداوند متعال آنها را به عذاب دنیوی و اخروی گرفتار میسازد. این مراحل که بیانگر تدریج الهی در مجازات و اتمام حجت بر بندگان است، عبارتند از:
▪️ مهلت (إملاء)
خداوند متعال به ستمکاران فرصت و مهلت میدهد تا در گناهان خود غرق شوند و راه بازگشت را بر خود ببندند. این مهلت به معنای رضایت الهی از اعمال آنها نیست، بلکه بخشی از تدبیر و حکمت پروردگار است. همانطور که در حدیث شریف نبویﷺ آمده است:
«إِنَّ اللهَ لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ، حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ» ترجمه: «خداوند به ظالم مهلت میدهد تا آنکه وقتی او را گرفت دیگر رهایش نکند.» [صحیح بخاری، ح4686]
و در آیه 45 سوره مبارکه قلم نیز آمده است:
«وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ» ترجمه: «و [البته] آنان را مهلت می دهیم [تا گناهشان را در حال بی خبری به نهایت برسانند]، بی تردید نقشه و تدبیر من استوار است.»
▪️ استدراج (تدریج در گرفتاری)
پس از مرحله مهلت، خداوند به تدریج و از مسیری که گمان نمیکنند، آنها را گرفتار عذاب میکند. این گرفتاری به گونهای است که فرد گمان میکند در حال پیشرفت و موفقیت است، غافل از آنکه در دام عذاب الهی گرفتار شده است. آیه 182 سوره مبارکه اعراف این مرحله را چنین بیان میدارد:
«سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ» ترجمه: «به تدریج، آنان را از جایی که ندانند، گرفتار خواهیم کرد.»
▪️ تزیین اعمال توسط شیطان
در این مرحله، شیطان اعمال زشت و گناهان ستمکاران را در نظر آنها زیبا و دلنشین جلوه میدهد، به طوری که نه تنها از اعمال خود پشیمان نمیشوند، بلکه آنها را حسنه تلقی کرده و بر استمرار آن اصرار میورزند. این آراستن اعمال، فرد را از مسیر حق منحرفتر کرده و او را در گمراهی عمیقتری فرو میبرد. آیه 48 سوره مبارکه انفال به این امر اشاره دارد:
«زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ» ترجمه: «شیطان اعمالشان را در نظرشان آراست.»
▪️ گرفتار عذاب دردناک و شدید الهی
در نهایت، پس از طی این مراحل و اتمام حجت، خداوند ستمکاران را به سزای اعمالشان میرساند. این عذاب، دردناک و سخت است و در آن هیچ مهلتی برای فرار وجود ندارد. آیه 102 سوره مبارکه هود، کیفیت این مؤاخذه را بیان میکند:
«وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ» ترجمه: «و چنین است مؤاخذه کردن پروردگارت، هنگامی که [مردم] آبادیها را در آن حال که ستمکارند مؤاخذه میکند. بی تردید مؤاخذه او دردناک و سخت است.»
این چهار مرحله، نشاندهنده اتمام حجت بر ستمکاران است تا پیش از گرفتار شدن به عذاب نهایی، فرصت توبه و بازگشت به سوی پروردگار را داشته باشند.
جالب آنکه خداوند متعال بارها و بهصورت مکرر، بندگان خود را به توبه و بازگشت به سوی حق تعالی سفارش اکید فرموده، مکرها و نقشههای شیاطین را آشکار ساخته، دشمنی آنان را بیان کرده و راههای نفوذ و نیز راههای نجات را برای بندگان خویش روشن کرده است. بنابراین، اگر انسانی با وجود این همه هشدار و راهنمایی همچنان به ستم و خطا ادامه دهد، در چنین وضعی لازم است خود را بازخواست کند و دیگر حق اعتراض و گلایه نخواهد داشت.