نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

امروزه یکی از رایج ترین سوالاتی که پیرامون مسئله وحدت، قابل طرح می باشد این است که عوامل و راه های دستیابی امت به وحدت و برادری کدامند؟ عالمان و اندیشمندان مسلمان، عوامل فراوانی را تبیین فرموده اند که به جرات می توان شناخت صحیح مسلمین از آراء و افکار یکدیگر را از جمله مهم ترین راهکارهای تحقق و تقویت وحدت در جهان اسلام به شمار آورد. در مقاله پیش رو درنگی راجع به این عامل حائز اهمیت، سخن به میان خواهد آمد.

واژگان کلیدی

امت اسلامی، عوامل وحدت، اتحاد، شیعه، اهل سنت، عالمان، اندیشمندان، اطلاع، شناخت، آگاهی.

مقدمه

وحدت از جمله دستورات قطعی دین مبین اسلام به شمار می رود که خدای متعال در قرآن کریم و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، ائمه اهل بیت (علیهم السلام) و سایر پیشوایان دین، در مواضع متعددی، مسلمین را به حفظ آن مهم و پرهیز از تفرقه امر فرموده اند.[1] به طور حتم از چنین تاکیدات و تصریحاتی مشخص می شود سعادت دنیا و آخرت مسلمانان در گروی التزامشان به وحدت و پرهیز از تفرقه است.

 برهمین اساس پرواضح است که مسلمین برای تحقق این مهم و نهایتا سعادتمند شدن در دو دنیا، می بایست راه ها و عواملی را که موجب ایجاد و تقویت وحدت می شوند را آموخته و به آنها عامل و ملتزم باشند. قطعا یکی از عوامل وحدت آفرین در امت که باطل السحر بسیاری از توطئه های دشمنان و اجانب به شمار می رود، شناخت اصولی، صحیح و دقیق آراء و اعتقادات مذاهب دیگر است. با توجه به اهمیت این عامل، لذا در نوشتار پیش رو، درنگی به رابطه آن با تحقق وحدت پرداخته می شود. بایسته ذکر است نگارنده قبل از تبیین این موضوع که چرا و چگونه، آگاهی مسلمین از اعتقادات همدیگر منجر به تحقق وحدت می شود، ابتدائا به تاکید دین بر کسب شناخت متقابل و همچنین فرمایشات برخی از عالمان و اندیشمندان بزرگوار اسلامی در خصوص نقش مهم آگاهی از آراء مذاهب دیگر در تحقق همبستگی اشاره می کند. 

امید است امت اسلامی با التزام به عامل مزبور، گامی استوار در راستای تحقق اتحاد بردارند.

تاکید دین بر آشنایی مسلمانان با یکدیگر

همواره دین مبین اسلام و پیشوایان بزرگوارش بر شناخت متقابل پیروان مذاهب تاکید فرموده اند. تاجایی که طبق برخی از نصوص موجود، یکی از فلسفه های وجوب فریضه مهمی همچون حج این است که مسلمین همدیگر را به درستی بشناسند. به عنوان نمونه در روایتی که مرحوم شیخ حرعاملی (ره) در وسائل الشیعه نقل کرده است، چنین می خوانیم: «عن هشام بن الحكم قال: سألت أبا عبدالله (عليه السلام ) فقلت له: ما العلّة التي من أجلها كلّف الله العباد الحجّ والطواف بالبيت؟ فقال: إنّ الله خلق الخلق ـ إلى أن قال: ـ وأمرهم بما يكون من أمر الطاعة في الدين، ومصلحتهم من أمر دنياهم، فجعل فيه الاجتماع من الشرق والغرب ليتعارفوا...»[2] هشام بن حکم می گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: چرا خداوند متعال، بندگانش را به انجام حج و طواف خانه اش مکلف کرده و حج را بر آنان واجب ساخته است؟؛ حضرت در پاسخ فرمودند: خداوند متعال مردم را آفرید ... و آنها را به کارهایی که مایه رشد در دین و کسب منفعت در دنیا هستند، فرمان داد؛ پس در حج، گِرد هم آمدن مردم از شرق و غرب را قرار داد تا یکدیگر را بشناسند (و باهم آشنا شوند.)

پرواضح روشن است واژه «لیتعارفوا» شامل همه انواع شناخت ها از جمله اطلاع و آگاهی از آراء و اعتقادات سایر مسلمین می شود. از این رو مجددا باید یادآور شد که شناخت درست مسلمین از یکدیگر تا آنجایی مورد اهتمام پروردگار متعال است که حتی فریضه ای همچون حج را (آن هم با آن همه ظرافت و سختی هایی که به دنبال داشته و دارد) واجب می فرماید تا این مهم محقق گردد.

به طور حتم بر پایه چنین نصوصی است که عالمان و اندیشمندان امت همواره بر ضرورت اطلاع دقیق و صحیح از اعتقادات دیگر مذاهب و نقش کلیدی آن در تحقق وحدت تاکید فرموده اند؛ در بخش بعد به برخی از فرمایشات علمای مسلمان در این خصوص اشاره می شود.

مروری گذرا بر فرمایشات علمای مسلمان راجع به اهمیت شناخت دیگر مذاهب

همواره عالمان و اندیشمندان بصیر و داعیه دار تقریب، آشنایی صحیح و دقیق با آراء و اعتقادات مذاهب دیگر را به عنوان عاملی موثر در راستای تحقق وحدت قلمداد کرده اند. برخی از علمای مسلمان که فرمایشاتی در این خصوص داشته اند عبارتند از:

 1: شهید آیت الله سید علی خامنه ای (ره)

شهید امام خامنه ای (ره) ضمن آنکه فرموده اند: «یکی از چیزهایی که ما همواره به‌عنوان یک مشکل به آن نگاه کردیم این است که فِرَق مختلف امّت اسلامی از یکدیگر شناسایی درستی ندارند، معرفت صحیح و مطابق واقعی از یکدیگر ندارند»[3]، همچنین می افزایند: «هر حرکتی که موجب بشود ما همدیگر را درست بشناسیم، بیشتر بشناسیم، بهتر بشناسیم، نقاط قوّتِ هم را بدانیم، این نقاط قوّت را هم‌افزایی کنیم، منتقل به یکدیگر بکنیم، این حرکت به وحدت و یکپارچگی و اعتلای امّت اسلامی خواهد انجامید.»[4]

رهبر شهید انقلاب (ره) در خصوص ضرورت شناخت آثار علمی دیگر مذاهب از جمله نوشته جات شیعیان نیز چنین تصریح کرده اند: «شیعه در طول تاریخ، حرکت عظیم قابل توجّهی در اعتلای علوم اسلامی و علوم طبیعی داشته است. مجموعه‌ی آنچه از آثار علمای شیعه در علوم اسلامی مثل فقه، مثل حدیث، مثل فلسفه بالخصوص، علوم عقلی، کلام و آثار و کُتُبی که در این زمینه تولید شده است و وجود دارد، انصافاً برای هر مسلمانی مایه‌ی افتخار و ابتهاج است که این را مشاهده کند؛ این را باید بشناسیم، امّت اسلامی این را بایستی احساس کند، این را بایست بشناسد، این را بایست بداند؛ این به نزدیکی ما به یکدیگر کمک میکند، این به معرفت ما از یکدیگر کمک میکند.»[5]

2: علامه شرف الدین (ره)

علامه سید عبدالحسین شرف الدین (ره) نیز در تبیین این عامل می نویسد: «افراد باید نصوص مورد اتفاق و فتواهای صریح علمای بزرگوار را بدانند. زیرا این آگاهی، سبب می شود تا اختلاف مسلمانان به همبستگی و جدایی و کشمکش آنها به صفا و صمیمیت گراید.»[6]؛

3: آیت الله شیخ محمد حسین کاشف الغطاء (ره)

 مرحوم کاشف الغطاء (ره) معتقد بودند که نخستین قـدم براي محقق شدن اتحاد- تشـکیل کنگره هاي سالیانه- یا اقلا هر دوسال یکبار-است که عقلا و علماي مسلمانان از تمام کشورهاي اسلامی در آن اجتماع کنند، نخست یکدیگر را بشناسند وسپس درباره شئون مختلف جوامع اسلامی تبادل نظر وکنکاش نمایند. [7]

4: آیت الله سبحانی (دامت برکاته)

آیت الله شیخ جعفر سبحانی تبریزی (دامت برکاته) نیز در خصوص رابطه آگاهی از عقاید یکدیگر با تحقق وحدت اینچنین می نویسند: «یکی از راه های دست یابی به تقریب، آگاهی مسلمانان از عقاید یکدیگر است؛ زیرا مسلمانان در بسیاری از اصول، وحدت نظریه دارند و در بخشی از مسائل – که بیشتر کلامی و فقهی است – داری نقطه نظرهای مختلفی هستند.»[8]

آیت الله سبحانی (دامت برکاته) راجع به تلاش عالمان گذشته برای به دست آوردن شناختی صحیح نسبت به آراء و افکار مذاهب دیگر نیز اینگونه فرموده اند: «در گذشته رابطه علمی میان 2 گروه (شیعه و سنی) بسیار محکم و استوار بود. در بغداد گروه بسیاری از طوایف اسلامی، پای منبر شیخ مفید (ره)، سید مرتضی (ره)، و شیخ طوسی (ره) گِرد می آمدند و به تضارب آراء و تبادیل اندیشه می پرداختند ولی در این پنج قرن اخیر، این رابطه ضعیف تر و آگاهی از عقاید شیعه، کم رنگ تر شده است.»[9]

5: شیخ غازی حنینه

شیخ غازی یوسف حنینه (رئیس کنونی تجمع علمای مسلمین لبنان) نیز عالم دیگری است که آگاهی از عقاید سایر مذاهب اسلامی را به عنوان عاملی مهم در راستای تحقق وحدت معرفی کرده است؛ البته او به درستی تاکید می کند که چنین آگاهی و شناختی می بایست از کتب معتبر و گفتار عالمان موثق آن مذاهب بدست آید نه شایعات و سخنان عوام الناس؛ [10]

با این همه روشن می شود که اگر مسلمین قصد دارند وحدت در امت اسلامی محقق شود، بایستی نسبت به آراء و تفکرات مذاهب دیگر آگاهی مناسبی داشته باشند؛ البته همانطور که پیش تر نیز گفته شد این شناخت و آگاهی، می بایست از خلال منابع مورد وثوق مذاهب استخراج شود؛

حال سوالی که در این میان مطرح می شود این است که چرا و چگونه چنین شناختی منجر به تحقق وحدت و برادری در جهان اسلام می شود؟ بخش بعد، عهده دار پاسخ گویی به این سوال مهم است.

چرا و چگونه شناخت دیگر مذاهب به تحقق وحدت کمک می کند؟

به طور قطع و یقین، آگاهی و اطلاع درست و دقیق از عقاید مذاهب اسلامی، ثمرات متعددی را به همراه دارد که به عنوان نمونه به سه ثمره مهم اشاره می شود:

1. دیده شدن مشترکات

بدون شک ریشه بسیاری از تکفیرها و نسبت های ناروایی که متاسفانه در میان مسلمانان رواج دارند، عدم اطلاع صحیح از آراء یکدیگر است. از این رو باید گفت: اگر شناختی صحیح ایجاد شود، نقاط اشتراک نمایان می شود و با توجه به آنکه دیدن مشترکات، از موجبات تقویت وحدت به شمار می رود، لذا از این رَه‌آورد می توان به نقش کلیدی اطلاع از عقاید فرق اسلامی در تحقق اتحاد امت، پی برد. آیت الله شیخ جعفر سبحانی تبریزی (دامت برکاته) در این باره چنین تصریح فرموده اند: «اگر طوایف اسلامی، از وجود مشترکات -که مایه وحدت آنهااست- آگاه شوند، گامهایشان به سوي تقریب استوارتر شده و کم کم به وحدت نایل می شوند.»[11]

2. مشخص شدن تعداد و ماهیت اختلافات

یکی دیگر از برکات شناخت آراء دیگر مذاهب آن است که نقاط اختلاف نیز به درستی نمایان شده و لذا – برخلاف برخی از تصورات موجود- مشخص می گردد مشترکات مسلمین به مراتب بیشتر از نقاط اختلافی است. به طور حتم این مهم نیز منجر به تقویت اتحاد خواهد شد. چنانکه اندیشمندان مسلمان به جهت تقویت وحدت، همواره بر کثرت مشترکات تصریح فرموده اند.[12]

همچنین گقتنی است در پی به وجود آمدن چنین شناختی، روشن می گردد که همان میزان اختلافاتی که در امت وجود دارند نیز مربوط به جوهر اسلام نیستند، بلکه از مسائل درجه دوم و سوم به شمار می روند. آیت الله سبحانی (دامت برکاته) در تبیین این مهم می فرمایند: «اگر طوایف اسلامی، از وجود مشترکات -که مایه وحدت آنهااست- آگاه شوند، ... به این نتیجه می رسند که مسائل اختلافی، مربوط به جوهر اسلام نیست، بلکه از مسائل درجه دوم یا سوم است.»[13]

با این همه باید گفت: معرفت نسبت به آراء و افکار سایر مذاهب، نشان دهنده تعداد و ماهیت اختلافات موجود خواهد شد و لذا زمینه را برای تعمیق وحدت در امت اسلامی فراهم خواهد کرد.

3. دفع توطئه های تفرقه افکنانه دشمنان

همچنانکه تحقق وحدت در جهان اسلام، موجب سعادت و موفقیت چشمگیر مسلمین در دنیا و آخرت می شود، به همان میزان نیز برای مستکبران عالَم، مضر و خسارت بار است. چرا که امت به برکت اتحاد، به قدرتی بی نظیر رسیده و از زیر سلطه زورگویان خارج خواهد شد و لذا بسیار طبیعی است که دشمنان اسلام، تمام تلاش خود را به کار گیرند تا تفرقه میان مسلمانان فزونی یافته و آنان متحد نشوند.

در این میان آنچه حائز اهمیت می باشد این است که عدم اطلاع مسلمانان از آراء یکدیگر، موجب موج سواری بیگانگان می شود. بدین سان که آنان از چنین شکاف بسیار مهمی استفاده کرده و به جهت ایجاد بغض، نفرت و دشمنی در جهان اسلام، ادعاهای ناصوابی را به مذاهب اسلامی نسبت می دهند.[14] نسبت های ناروایی که به طور قطع می توان آنها را مانعی بزرگ بر سر راه تقریب امت به شمار آورد. به عنوان نمونه سالیان متمادی است که برخی مدعی آنند که شیعیان، قائل به تحریف قرآنند. حال آنکه با مراجعه به کتب مورد وثوق شیعه مشخص می شود پیروان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) نیز همانند اهل سنت، قائل به عدم تحریف قرآن هستند؛ از این رو اگر سنی مذهبان، اطلاع مناسبی از دیدگاه شیعیان در مسئله مزبور داشته باشند، قطعا تحت تاثیر شبهات موجود و نسبت های ناروا قرار نخواهند گرفت و لذا تقریب و وحدت مخدوش نخواهد شد.[15]

بنابراین یکی دیگر از ثمرات حتمی آگاهی از عقاید دیگر مذاهب، دفع توطئه ها و نقشه های تفرقه افکنانه دشمنان است. و لذا روشن می گردد که اگر چنین آگاهی ایجاد شود، بسیاری از تهمت ها و نسبت های ناروا از بین رفته و برادری و اخوت در امت اسلامی حکمفرما خواهد شد.[16]

جمع بندی

از مجموع مباحث مطرح شده در این نوشتار مشخص می شود که می توان شناخت دقیق و درست اعتقادات سایر مذاهب اسلامی را از جمله عوامل مهم تحقق وحدت در جهان اسلام قلمداد کرد. چرا که این مهم افزون بر آنکه منجر به دیده شدن مشترکات موجود میان مسلمین می شود، همچنین میزان و ماهیت اختلافات را نیز هویدا کرده و بسیاری از توطئه های تفرقه افکنانه اجانب را نیز باطل خواهد نمود.