اسناد و شواهد تاریخی دو قرن اخیر، نشان می‌دهد قدرت‌های خارجی، به ویژه استعمار غرب و نظام سرمایه‌داری جهانی، مهم‌ترین عامل بیرونی در افول و تفرقۀ امت اسلامی بوده‌اند.[1] این قدرت‌ها با اتخاذ راهبردهای پیچیده و چندلایه، تلاش کرده‌اند تا با از بین بردن انسجام مسلمانان، سلطۀ خود را استمرار بخشند.

یکی از برجسته‌ترین این راهبردها، سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» است. استعمار بریتانیا در جنگ جهانی اول، با متحد‌کردن سران عرب و بسیج آن‌ها حول محور ملی‌گرایی، امپراتوری عثمانی را متلاشی کرد.[2] پس از این واقعه تلخ، جهان اسلام به کشورهای کوچک تقسیم شد و ایدئولوژی‌های ملی‌گرایانه مانند پان‌ترکیسم در ترکیه و پان‌عربیسم در کشورهای عربی رواج یافت. هدف این سیاست، تضعیف باورهای دینی و تیره ساختن روابط میان مسلمانان بود تا از اتحاد آن‌ها در برابر استعمار جلوگیری شود.[3] همچنین، مرزهای مصنوعی که در توافق‌نامۀ سایکس-بیکو تعیین شد، گروه‌های قومی و مذهبی را در چارچوب‌های سیاسی جدید قرار داد و زمینه‌ساز تنش‌های داخلی و قومی شد که آثار آن تا امروز در کشورهای منطقه دیده می‌شود.

دیگر ابزار راهبردی بیگانگان، استفاده از «استشراق» و جنگ نرم بود. فعالیت‌های علمی، سیاسی و اجتماعی مستشرقان، که غالباً با وابستگی به استعمار صورت می‌گرفت، با هدف مهجور کردن آموزه‌های وحدت‌بخش دین و تحریک اقلیت‌های مذهبی و ملی انجام می‌شد.[4] مستشرقان، با نوعی مظلوم‌نمایی کاذب، نقش این اقلیت‌ها را مهم جلوه داده و آن‌ها را طبق منافع استعماری خود سوق می‌دادند.

علاوه‌بر‌این، در قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی، قدرت‌های استعماری برای تضعیف انسجام مسلمانان، به ایجاد فرقه‌های ساختگی دست زدند. هدف آنها سرکوب توان دفاعی مسلمانان و جلوگیری از مقابلۀ آن‌ها با استعمارگران بود. در این زمینه، برخی تحلیل‌ها به «خاطرات مستر همفر»، جاسوس بریتانیایی، اشاره دارند. اگرچه اصالت این خاطرات مورد مناقشه است، اما در جهان اسلام نمادی از استراتژی‌های استعماری در ایجاد وهابیت و تفرقه‌افکنی می‌باشد.[5] این «خاطرات» به‌عنوان یک روایت تاریخی، نقشه‌ای پلید را به تصویر می‌کشد که چگونه با هدف قرار دادن یک شخصیت فکری و حمایت از او، یک جریان فکری تندرو ایجاد شد تا در میان مسلمانان، تفرقه و خونریزی بپا کند.