نویسنده:محمد باغچقی

چکیده

آیات 107 تا 110 سوره توبه از آیات اعجاب برانگیز در حوزه وحدت و تقریب به شمار می روند. چرا که بر پایه این آیات، امت اسلامی موظف است تا با هرگونه جریان یا مرکزی که به دنبال ایجاد تفرقه در جهان اسلام است، به شدت برخورد نماید. حتی اگر آن جریان یا مرکز در مکان و یا پوششی به ظاهر مقدس اقدام به فعالیت می کند.

واژگان کلیدی:

آیات 107 تا 110 سوره توبه، مسجد ضرار، تفرقه، قرآن، پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، اتحاد، وحدت.

مقدمه

بر پایه نصوص قرآنی و روایی فراوان، اتحاد امت امری ضروری بوده و از جمله واجبات دینی به شمار می آید و لذا بر همه مسلمانان لازم است که به وحدت و اخوت ملتزم بوده و از هرگونه حرکات تفرقه انگیز بپرهیزند. از این رو مشاهده می شود در بسیاری از آیات و روایات، مسئله مقابله با شخصیت ها، جریانات و مراکز تفرقه افکن، امری برجسته و غیر قابل انکار است. به عنوان نمونه خدای متعال در آیات 107 تا 110 سوره توبه بر تقابل جدی با مسجد ضرار – که با هدف برهم زدن اتحاد امت ایجاد شده بود- امر فرموده و در این راستا می فرماید: «وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِين * أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ» و [از منافقان] کسانی هستند که بر پایه دورویی و نفاق، مسجدی ساختند برای آسیب رساندن و ترویج کفر و تفرقه افکنی میان مؤمنان و کمین گاهی برای [گردآمدن] کسانی که پیش از این با خدا و پیامبرش (صلی الله علیه وآله) جنگیده بودند، سوگند سخت می خورند که ما با ساختن این مسجد جز خوبی [و خدمت] قصدی نداشتیم، ولی خدا گواهی می دهد که بی تردید آنان دروغگویند * هرگز [برای عبادت و نماز] در آن مسجد نایست، قطعاً مسجدی که از نخستین روز بر پایه تقوا بنا شده شایسته تر است که در آن [به نماز و عبادت] بایستی، در آن مردانی هستند که خواهان پاکیزگی [و طهارت جسم و جان] هستند؛ و خدا پاکیزگان را دوست دارد. * آیا کسی که بنیاد [امورش] را بر پایه تقوای الهی و رضای او نهاده بهتر است یا کسی که بنیاد [امورش] را بر لب پرتگاهی سست و فروریختنی نهاده؟! و آن بنا با بناکننده اش در جهنم سقوط می کند؛ و خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی کند. * همواره آن ساختمانی که بنا نهاده اند در دل هایشان مایه شک و تردید است تا دل هایشان [به سبب مرگ] پاره پاره شود، و خدا دانا و حکیم است.

نظر به صراحت دلالت آیات مزبور بر برخورد علنی با مراکز و جریانات تفرقه افکن، و همچنین اهمیت تبیین این مسئله، لذا در این مقاله، درنگی به این مهم پرداخته خواهد شد. شایان ذکر است ضرورت اقتضا می کند قبل از ورود به این بحث، ابتدا ماجرای تاسیس مسجد ضرار و اهداف ایجاد شدن آن ذکر شده و پس آنگاه دلالت آیات 107 تا 110 سوره توبه بر مقابله با حرکات تفرقه افکنان تبیین گردد.

مروری بر ماجرای تاسیس مسجد ضرار

در سال نهم هجری، گروهی از منافقان که به ظاهر مسلمان بودند، نزد پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) آمدند و گفتند: به ما اجازه دهید مسجدی در میان قبیله بنی‌سالم، نزدیک مسجد قبا بسازیم تا افراد ناتوان و بیمار و پیران از کار افتاده در آن عبادات و فریضه نماز خود را انجام دهند.

حضرت رسول (صلی الله علیه وآله) که در این زمان با گروهی از مسلمانان عازم جنگ تبوک بودند، به آن‌ها اجازه دادند. سپس آن‌ها از حضرت تقاضا کردند (همانطورکه مسجد قبا را شخصا افتتاح کرده و در آن نماز خواندند) در این مسجد (ضرار) نیز شخصاً نماز اقامه کنند. پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمودند: "من عازم سفرم، هنگامی‌که بازگشتم، به خواست خدا چنین خواهم کرد."

پس از بازگشت نبی اکرم (صلی الله علیه وآله) از تبوک، آن‌ها مجدداً نزد حضرت آمده و تقاضای خود را مبنی بر اقامه‌ی نماز در این مسجد تکرار کردند. هنوز پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) وارد دروازه‌های مدینه نشده بود که فرشته‌ی وحی نازل گشت و آیات 107 تا 110 سوره‌ی توبه را بر ایشان نازل کرد و پرده از اسرار کار آن‌ها برداشت.

به دنبال این وحی آسمانی، رسول خدا (صلی الله علیه وآله) دستور دادند که مسلمانان مسجد ضرار را آتش بزنند و بقایای آن را نیز ویران کنند. [1]

آنچنان که در «مجمع‌البیان» آمده نبی اکرم (صلی الله علیه وآله)، عاصم بن عوف عجلانی و مالک بن دخشم را فرستاده و به ایشان فرمودند: به این مسجد که مردمی ظالم آن را ساخته‌اند رفته، خرابش نموده و آن را آتش بزنید.[2]

 در روایت دیگری آمده که پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله)، عمار یاسر و یکی دیگر از یاران خویش را فرستاد و آن دو نفر، مسجد ضرار را آتش زدند. سپس دستور داد جای آن را زباله دانی قرار دهند تا آشغال ها و زباله های محل در آن‌جا تخلیه شود.[3]

حال با توجه به قداست بالای مساجد در اسلام، سوالی که مطرح می شود این است که چرا باید خداوند متعال به پیامبر خود (صلی الله علیه وآله) دستور دهد تا با مسجد ضرار مقابله کند؟! همچنین اساسا به چه دلیل رسول الله (صلی الله علیه وآله) دستور تخریب و آتش زدن آن مسجد را صادر فرمودند؟

به طور حتم اگر اهداف منافقین از تاسیس مسجد ضرار به خوبی بیان شود، پاسخ دو سوال مزبور نیز روشن خواهد شد. از این رو در بخش بعد به یکی از مهم ترین دلایل ایجاد مسجد ضرار (یعنی ایجاد تفرقه در امت اسلامی) اشاره می گردد.

ایجاد تفرقه میان مسلمین از مهم ترین اهداف تاسیس مسجد ضرار

آنطور که در آیه 107 سوره توبه با صراحت تمام آمده است منافقین به چند دلیل، اقدام به تاسیس مسجد ضرار نمودند. یکی از این اهداف عبارت است از: «وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ»؛ یعنی منافقین، مسجد ضرار را ساختند تا بین مسلمین تفرقه ایجاد کرده و وحدت میان آنان را برهم زنند. بدین سان که این مسجد ساخته شد تا جمعیت مسجد قبا بشکند.

هرچند فقره مزبور در کمال صراحت است، ولیکن بسیاری از مفسرین نکات ارزنده ای را در جهت تفسیر این فقره بیان کرده اند. چنانکه شیخ طوسی (ره) در تفسیر گرانسنگ «التبیان فی تفسیر القرآن» می نویسد: «وقوله " وتفريقا بين المؤمنين " أي بنوه للمضارة والكفر والتفريق بين المؤمنين. وانما يكون تفريقا بين المؤمنين بأن يتحزبوا، فحزب يصلي فيه وحزب يصلي في غيره لتختلف الكلمة وتبطل الالفة»[4] و عبارتِ “وَتَفريقًا بَينَ المُؤمِنين” یعنی مسجد ضرار را برای زیان رساندن (به مسلمین)، تقویت کفر، و ایجاد تفرقه میان مؤمنان ساختند. و تفرقه‌افکنی میان مؤمنان به این صورت پدید می‌آید که دسته‌دسته و حزب‌حزب شوند؛ به‌گونه‌ای که گروهی در آن مسجد نماز بخوانند و گروهی در مسجدی دیگر، تا وحدت کلمه از میان برود و الفت و همدلی نابود شود.

فخر رازی نیز در تفسیر فقره «و تفریقا بین المومنین» نوشته است: «أي يفرقون بواسطته جماعة المؤمنين، وذلك لأن المنافقين قالوا نبني مسجدا فنصلي فيه، ولا نصلي خلف محمد (صلی الله علیه وآله)، فإن أتانا فيه صلينا معه. وفرقنا بينه وبين الذين يصلون في مسجده، فيؤدي ذلك إلى اختلاف الكلمة، وبطلان الألفه.»[5] مقصود این است که آن‌ها با ساختن این مسجد، قصد داشتند جامعه‌ی مؤمنان را از هم بپاشند. چرا که منافقان می‌گفتند: ما مسجد را می‌سازیم تا در آن نماز بخوانیم و دیگر پشت سر حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) نماز گزار نباشیم؛ البته اگر او هم به این مسجد آمد، با او نماز می‌خوانیم. هدف منافقین این بود که میانِ پیروانِ پیامبر(صلی الله علیه وآله) شکاف ایجاد کنند؛ از این رو ساخت مسجد ضرار در نهایت منجر به از هم گسیختگیِ صفوف و نابودیِ اتحاد و همدلی میان مسلمانان می‌شد.

در «التفسير الوسيط للقرآن الكريم» جناب طنطاوی نیز می خوانیم: «و قوله: "وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ" علة ثالثة. أى: و اتخذوه أيضا للتفريق بين جماعة المؤمنين الذين كانوا يصلون في مسجد واحد هو مسجد قباء، فأراد هؤلاء المنافقون من بناء مسجد الضرار إلى جوار مسجد قباء، أن يفرقوا وحدة المؤمنين، بأن يجعلوهم يصلون في أماكن متفرقة. حسدا لهم على نعمة الإخاء و التآلف و الاتحاد التي غرسها الإسلام في قلوب أتباعه.»[6] عبارتِ “وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ” (اشاره به) سومین علت (برای ساخت مسجد ضرار) دارد. یعنی: منافقین این مسجد را با هدفِ ایجاد تفرقه میان جماعت مؤمنانی بنا کردند که همگی در یک مرکز (یعنی مسجد قباء) نماز می‌گزاردند. در واقع، هدف منافقان از ساختنِ “مسجد ضرار”، آن هم در مجاورتِ مسجد قباء این بود که با پراکنده کردنِ مسلمانان در مکان‌های مختلف، وحدتِ آن‌ها را از هم بپاشند. انگیزه‌ی آن‌ها از این کار، حسادت نسبت به آن نعمتِ برادری، همدلی و وحدتی بود که اسلام در قلب پیروان خود کاشته بود.

با این همه مشخص می شود به تصریح پروردگار در آیه 107 سوره توبه، یکی از مهم ترین اهداف منافقین برای تاسیس مسجد ضرار، برهم زدن اتحاد میان مسلمین بوده است و لذا به خاطر اینکه سعی و تلاش منافقین به شکست مبدل شده و در امت اسلامی تفرقه ای ایجاد نشود، خداوند متعال دستور تخریب مسجد ضرار را صادر فرمود.[7] پر واضح است این مهم به روشنی، اهمیت اتحاد و برادری را در نظر شارع مقدس به اثبات می رساند.

در این میان، مسئله قابل ذکر دیگر آن است که عالمان و مفسران مسلمان با استناد به آیات 107 تا 110 سوره توبه نکات ارزنده ای را در خصوص ضرورت وحدت و پرهیز از تفرقه تبیین فرموده اند که در بخش بعد به نمونه هایی از این نکات و پیام ها اشاره می گردد.

درنگی بر مهم ترین پیام های وحدت آفرین در آیات 107 تا 110 سوره توبه

برخی از مهم ترین نکات و پیام هایی که می توان از آیات محل بحث در خصوص اهمیت اتحاد امت و مقابله با اقدامات تفرقه افکنانه گرفت، عبارتند از:

پیام اول: التزام به اتحاد و پرهیز از تفرقه از نخستین واجبات اجتماعی اسلام است

با توجه به مخالفت شدید پروردگار متعال با ادامه فعالیت مسجد ضرار و با عنایت به صدور دستور مقابله و تخریب آن در سال نهم هجری[8]، لذا باید گفت: هرگونه اقدام تفرقه افکنانه، مغضوب خداوند بوده و لذا حرمتش، قطعی و مسلم است؛ بر این اساس مشخص می شود: التزام به اتحاد و وحدت، از نخستین واجبات اجتماعی اسلام به شمار می رود. چنانکه مرحوم آیت الله صادقی تهرانی (ره) از مفسرین معاصر امامیه در راستای تفسیر آیه 108 سوره توبه نوشته است: «پيامى كه اين آيه براى مسلمانان در طول تاريخ و عرض جغرافيا دارد اين است كه گرايش هر چه شديدتر، زيباتر و زيبنده‌تر به وحدت از نخستين واجبات اجتماعى اسلامى است.»[9]

گفتنی است افزون بر آنکه آیات 107 تا 110 سوره توبه اثبات می کنند که از منظر دین مبین اسلام تفرقه، امری ممنوع و حرام به شمار می رود، همچنین بر پایه این آیات روشن می شود که برخورد با عناصر تفرقه افکن و مراکز فعال در راستای ایجاد تفرقه نیز امری واجب و مورد تاکید پروردگار متعال می باشد. در پیام دوم، درنگی به این مسئله خواهیم پرداخت.

پیام دوم: ضرورت مبارزه با مراکز تفرقه افکن حتی اگر آن مراکز، اماکنی مقدس باشند

به طور حتم، مسجد از جمله نهادهای مقدس در دین مبین اسلام به شمار می رود و در روایات نیز از آن با عنوان «خانه خدا» یاد شده است.[10] حال وقتی که خدای متعال دستور تخریب یکی از مساجد را به جهت ایجاد تفرقه در میان مسلمین صادر می فرماید، این مهم نشان می دهد، قبح به وجود آوردن تفرقه در جهان اسلام تا حدی بالا است که حتی اگر مرکز یا نهادی به ظاهر مقدس در صدد برهم زدن اتحاد امت و ایجاد تفرقه باشد، با آنجا باید مقابله جدی نمود و حتی چه بسا در مواردی نیز لازم باشد آن را تخریب کرد. چنانکه آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) در تبیین این مهم می فرماید: «اهميت اتحاد در ميان صفوف مسلمين در نظر اسلام به قدرى زياد است كه حتى اگر ساختن مسجدى در كنار مسجد ديگر، باعث ايجاد تفرقه، اختلاف و شكاف در ميان صفوف مسلمانان گردد، آن مسجد تفرقه‌انداز، نامقدس است.»[11]

آیت الله مکارم (دامت برکاته) در فرمایش دیگری نیز چنین تصریح فرموده است: «چرا پيامبر (صلی الله علیه وآله) با آن عظمت مقام دستور داد مسجد يعنى خانه خدا را آتش بزنند، و مسجدى كه يك ريگ آن را نمى‌توان بيرون برد ويران سازند، و مكانى را كه اگر آلوده شود بايد فورا تطهير كنند مزبله گاه شهر سازند! پاسخ همه اين سؤالها يك مطلب است و آن اينكه مسجد ضرار مسجد نبود در واقع بتخانه بود، مكان مقدس نبود كانون تفرقه و نفاق بود، خانه خدا نبود بلكه خانه شيطان بود، و هرگز اسم و عنوان ظاهرى و ماسك‌ها، واقعيت چيزى را دگرگون نمى‌سازد.»[12]

شایان ذکر است حتی برخی از فقها و علما گفته اند: «اگر شیعه‌ای مسجدی بسازد که فقط برای شیعیان وقف کند یا سنی مسجدی بسازد که فقط برای اهل سنت وقف کند، معلوم نیست اصل مسجد بودن واقع شود و صیغه مسجد باطل است چون نوعی مسجد ضرار است و باعث تفرقه مسلمین می‌شود.»[13]

بر این اساس نیز روشن می شود که با هرگونه حرکت و اقدامی که منتهی به ایجاد تفرقه میان مسلمین می گردد، باید برخورد جدی و فوری صورت پذیرد حتی اگر آن حرکت و اقدام در پوششی مقدس انجام شود.[14] به سخنی دیگر هر مکانی که به عنوان مرکزی برای برهم زدن وحدت مسلمانان تبدیل شود، (حتی اگر مکانی مقدس مثل مسجد باشد) حکم مسجد ضرار را دارد و لذا باید با آن به شدت مقابله نمود.[15]

پیام سوم: ایجاد تفرقه در حکم تقویت جبهه کفر است

همانطور که پیش تر گذشت اهداف منافقین از ساخت مسجد ضرار در آیه 107 سوره توبه، ذکر شده و ایجاد تفرقه میان مسلمین به عنوان یکی از این اهداف به شمار می رود. همچنین باید گفت: از فقره ابتدایی این آیه یعنی عبارت «وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا» چنین بدست می آید که گسترش و تقویت جبهه کفر یکی دیگر از اهداف منافقین برای تاسیس مسجد ضرار بوده است.[16] به همین جهت برخی از عالمان مسلمان، برپایه این دو فقره، ایجاد تفرقه در جهان اسلام را هم رده با تقویت جبهه کفر قلمداد می کنند. چنانکه آیت الله مصباح یزدی (ره) در این خصوص فرموده است: «خدای متعال، پیامبر گرامی اسلام ‌(صلى الله علیه وآله) را مأمور فرمود که مخالفت خود را با مسجدی که گروهی ازمنافقان در شهر مدینه ساخته بودند (مسجد ضرار) ابراز دارد و حتی د‌رآن مسجد نایستد، چراکه به‌قصد زیان‌ زدن به جامعه اسلامی، تقویت کفر، «ایجاد تفرقه در‌میان مؤمنان» و بنای کمینگاه و پایگاهی برای کسانی که قبلاً با خدای متعال وپیامبرش (صلی الله علیه وآله) جنگیده‌اند، ساخته شده است؛ و با این امر خاطرنشان فرمود که ایجاد تفرقه در میان مؤمنان در حکم تقویت کفر و ساختن پایگاه برای دشمنان خدای متعال و پیامبر اوست.»[17]

حجت الاسلام و المسلمین استاد محسن قرائتی (دامت برکاته) نیز در تفسیر آیات 107 تا 110 سوره توبه، شکستن وحدت مسلمین را همطراز کفر قلمداد می کند.[18]

20 2 02 202 020 20 20 20

بنابراین باید گفت: ایجاد تفرقه که بیش از همه به نفع دشمنان اسلام بوده و موجب تحقق اهداف شوم شان می گردد، نتیجه ای جز تقویت جبهه کفر به دنبال ندارد.

پرواضح است پیام های دیگری نیز می توان از آیات محل بحث استخراج نمود ولیکن به جهت رعایت اختصار به سه پیام فوق اکتفا می شود.

جمع بندی

برپایه مباحثی که در این مقاله بیان شد، روشن می گردد که شارع مقدس نه تنها تفرقه را امری مذموم و حرام قلمداد می کند، بلکه بر مقابله جدی با جریانات و مراکزی که در صدد برهم زدن اتحاد امت هستند، امر کرده است؛ حتی اگر آن مرکز، مکانی به ظاهر مقدس همچون مسجد باشد.