نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

در تفسیر نمونه مباحث ارزشمندی در خصوص وحدت و اتحاد مسلمانان مطرح شده است. این مباحث شامل تبیین آیات و روایات دال بر ضرورت تقریب، بیان ثمرات اتحاد امت اسلامی، اشاره به پیامدهای شوم تفرقه و نیز معرفی برخی عوامل و موانع وحدت است. بررسی این مطالب نشان می‌دهد که تفسیر نمونه با تأکید بر همبستگی و همگرایی مسلمانان، می‌تواند نقش مهمی در تقویت اتحاد در جوامع اسلامی ایفا کند و زمینه‌ساز برکات فراوانی برای امت اسلامی باشد.

واژگان کلیدی:

آیت الله مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تفسیر قرآن، وحدت، اتحاد، همبستگی، تفرقه، اختلاف.

مقدمه

خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن کریم، ضمن مدح وحدت و مذمت تفرقه، همچنین مسلمانان را به التزام نسبت به وحدت و پرهیز از تفرقه دعوت می فرماید. از این رو با مراجعه به تفاسیر فریقین، مشاهده می شود بسیاری از مفسرین در ذیل این آیات، نکات ارزنده ای را در خصوص اتحاد امت و اجتناب از متفرق شدن بیان کرده اند. تفسیر نمونه نیز از این امر مستثنی نبوده و آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) نیز مباحث مفیدی را در ذیل آیات ناظر به مسئله وحدت بیان فرموده است. بدین سان که ایشان در تفسیر مزبور، به غیر از تاکید مکرر نسبت به اهمیت اتحاد مسلمین، همچنین نکات مفیدی را در خصوص ثمرات وحدت، عواقب تفرقه، عوامل تحقق اتحاد و نهایتا موانع آن تبیین می فرماید. با توجه به اهمیت فوق العاده این مباحث، لذا در نوشتار حاضر به برخی از مهم ترین عبارات آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) در خصوص مباحث مزبور اشاره می شود.

مروری گذرا بر مباحث وحدت آفرین موجود در تفسیر نمونه

همانطور که گفته شد در تفسیر نمونه، نکات ارزنده فراوانی در خصوص مسئله وحدت و تقریب بیان شده است که مجموع این مباحث نشان می دهد، نویسنده محترم، اعتقادی واثق به اتحاد مسلمین داشته و این مهم را ناجی امت اسلامی و شرط موفقیت مسلمانان قلمداد می کند. در این بخش به نمونه هایی از این مباحث اشاره می گردد.

شایان ذکر است مباحث این مقاله در قالب 6 محور ارائه خواهد شد.

محور اول: تبیین آیات وحدت آفرین

همچنانکه پیش تر نیز اشاره شد پروردگار متعال در آیات متعددی بر لزوم اتحاد و پرهیز از تفرقه تاکید می فرماید. برخی از این آیات که آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) در ذیل آنها نکات ارزنده ای را در خصوص اهمیت وحدت و ضرورت اجتناب از تفرقه بیان فرموده است، عبارتند از:

1: آیه 103 سوره آل عمران

حضرت آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) در ذیل این آیه «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا» می نویسد: «در اين آيه بحث نهايى كه همان" مسئله اتحاد و مبارزه با هر گونه تفرقه" باشد مطرح شده و مى‌فرمايد: همگى به ريسمان الهى چنگ بزنيد، و از هم پراكنده نشويد.»[1]

ایشان در خصوص فقره «وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً» نیز چنین تصریح می فرماید: «سپس قرآن به نعمت بزرگ اتحاد و برادرى اشاره كرده و مسلمانان را به تفكر در وضع اندوهبار گذشته، و مقايسه آن" پراكندگى" با اين" وحدت" دعوت مى‌كند، و مى‌گويد:" فراموش نكنيد كه در گذشته چگونه با هم دشمن بوديد ولى خداوند در پرتو اسلام و ايمان دلهاى شما را به هم مربوط ساخت، و شما دشمنان ديروز، برادران امروز شديد" و جالب توجه اينكه كلمه" نعمت" را دو بار در اين‌ جمله تكرار كرده و به اين طريق اهميت موهبت اتفاق و برادرى را گوش زد مى‌كند.»[2]

2: آیه 105 سوره آل عمران

مولف محترم در ذیل "وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ" نیز فرموده است: «در اين آيه مجددا بحث پيرامون مسئله اتحاد و پرهيز از تفرقه و نفاق است، اين آيه مسلمانان را از اينكه همانند اقوام پيشين، همچون يهود و نصارى، راه تفرقه و اختلاف را پيش گيرند و عذاب عظيم براى خود بخرند بر حذر مى‌دارد، و در حقيقت آنها را به مطالعه تاريخ پيشينيان، و سرنوشت دردناك آنها پس از اختلاف و تفرقه دعوت مى‌كند.»[3]

پس مطابق این آیه، عذاب عظیم و سرنوشتی دردناک در انتظار تفرقه افکنان است.

3: آیه 106 سوره آل عمران

به باور نویسنده بزرگوار، آیه 106 آل عمران نیز دنباله رو مباحث موجود در دو آیه 103 و 105 بوده و لذا فقره «يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ» نشان می دهد: «همانطور كه ايمان و اتحاد در اين جهان مايه رو سفيدى است، و به عكس، ملت پراكنده و بى ايمان مردمى رو سياهند، در جهان ديگر اين رو سياهى و رو سفيدى" مجازى" دنيا شكل" حقيقى" به خود مى‌گيرد، و صاحبان آنها با چهره‌هاى سفيد و درخشان، و يا سياه و تاريك محشور مى‌گردند.»[4]

از این رو باید گفت: مسلمانانی که ملتزم به اتحاد هستند، در دو دنیا روسفید خواهند بود و در مقابل، اگر فردی به دنبال تفرقه برود، روسیاهی در دو دنیا نصیبش می شود.

4: آیات 107 تا 110 سوره توبه

 خدای متعال در آیات 107 تا 110 سوره توبه به مسئله مسجد ضرار پرداخته و به رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، دستور می دهد تا این مسجد را تخریب کنند. پرواضح روشن است هدف از صدور چنین دستوری این بوده که مسجد ضرار با هدف ایجاد تفرقه میان مسلمین تاسیس شد و لذا این مهم نشان دهنده آن است که هر مرکز و یا مکانی که در صدد ایجاد تفرقه میان آحاد امت می باشد، باید تخریب شود. در تفسیر نمونه در این باره می خوانیم: «اهميت اتحاد در ميان صفوف مسلمين در نظر اسلام بقدرى زياد است كه حتى اگر ساختن مسجدى در كنار مسجد ديگر باعث ايجاد تفرقه و اختلاف و شكاف در ميان صفوف مسلمانان گردد آن مسجد تفرقه‌انداز نامقدس است.»[5]

با این همه مشخص می شود هر مرکز، نهاد یا مکانی که درصدد ایجاد تفرقه میان امت است، می بایست تخریب و نابود شود.

5: آیه 159 سوره انعام

پروردگار متعال در آیه 159 سوره انعام نیز می فرماید: (إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْ‌ءٍ)؛

آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) در ذیل این آیه می نویسد: «محتواى آيه يك حكم عمومى و همگانى درباره تمام افراد تفرقه‌انداز است، كه با ايجاد انواع بدعتها، ميان بندگان خدا، بذر نفاق و اختلاف مى‌پاشند اعم از آنها كه در امتهاى پيشين بودند، يا آنها كه در اين امتند.»[6]

ایشان همچنین می افزاید: «اين آيه بار ديگر، اين حقيقت را كه اسلام آئين وحدت و يگانگى است و از هر گونه نفاق و تفرقه و پراكندگى بيزار است با تاكيد تمام بازگو مى‌كند و به پيامبر (صلی الله علیه وآله) مى‌گويد برنامه و كار تو هيچگونه شباهتى با افراد تفرقه‌انداز ندارد، خداوند منتقم قهار از آنان انتقام خواهد گرفت، و عاقبت شوم اعمالشان را به آنها نشان مى‌دهد.» [7]

و در پایان مباحث ذیل آیه 159 انعام نیز می فرماید: «اما با نهايت تاسف آئينى كه سر تا پاى آن را وحدت و يگانگى تشكيل مى‌دهد، امروز آن چنان دستخوش تفرقه نفاق‌افكنان شده است كه چهره اصلى خود را به كلى از دست داده، هر روز نغمه شومى همانند صداى جغدى كه در ويرانه مى‌خواند از گوشه‌اى بلند مى‌شود، و شخصى ماجراجو يا مبتلا به بيمارى روانى و يا كج سليقه‌اى پرچم مخالفت با يكى از برنامه‌هاى اسلامى بلند مى‌كند و جمعى از افراد ابله و نادان را گرد خود جمع مى‌نمايد، و منشا اختلاف تازه‌اى مى‌شود.»[8]

گفتنی است پنج آیه مذکور فوق نمونه کوچکی از ده ها آیه ای به شمار می روند، که به تصریح آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) بر ضرورت اتحاد و پرهیز از تفرقه دلالت می کنند. ایشان همچنین به برخی از روایاتی که بر لزوم وحدت و اخوت دلالت دارند نیز اشاره کرده است. که در بخش بعد برخی از این روایات نیز بیان می گردند.

محور دوم: اشاره به برخی از روایات ناظر به لزوم وحدت و اخوت با مسلمانان

به باور آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته)، يكى از دو ركن دعوت انبياى اولو العزم (علیهم السلام)، عدم تفرقه در دين است و مطمئنا همه آنها روى اين مساله تبليغ كردند.[9] از این رو مشاهده می کنیم افزون بر آیات فراوانی از قرآن کریم که بر اتحاد امت دلالت دارند، همچنین رسول خدا (صلی الله علیه وآله) و ائمه اهل بیت (علیهم السلام) نیز در فرمایشات متعددی مسلمین را به سوی اخوت و وحدت و پرهیز از عداوت و تفرقه فراخوانده اند. سه نمونه از این روایات که در تفسیر نمونه ذکر شده اند، عبارتند از:

روایت اول

قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): «المسلم اخو المسلم، لا يظلمه، و لا يخذله، و لا يسلمه»[10] مسلمان برادر مسلمان است، هرگز به او ستم نمى‌كند، دست از ياريش بر نمى‌دارد، و او را در برابر حوادث تنها نمى‌گذارد[11]

روایت دوم

قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): «مثل المؤمنين فى توادهم و تراحمهم كمثل الجسد الواحد اذا اشتكى بعضه تداعى سائره بالسهر و الحمى»[12]‌ مثل افراد با ايمان در دوستى و نيكى به يكديگر همچون اعضاى يك پيكر است كه چون بعضى از آن رنجور شود و به درد آيد اعضاى ديگر را قرار و آرامش نخواهد بود.[13]

روایت سوم

قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): «المؤمن للمؤمن كالبنيان يشد بعضه بعضا»[14] افراد با ايمان نسبت به يكديگر همانند اجزاى يك ساختمانند كه هر جزئى از آن جزء ديگر را محكم نگاه مى‌دارد.[15]

پرواضح است وقتی پروردگار حکیم و به تبعش پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) بر مسئله ای تاکید می فرمایند، معلوم می شود که آن مسئله، موجب سعادت انسان در دنیا و آخرت شده و ثمرات فراوانی برای او به همراه دارد. به همین سبب یکی دیگر از محورهای مهمی که در تفسیر نمونه قابل مشاهده است، تبیین ثمرات اتحاد امت می باشد که در بخش بعد به برخی از آن ثمرات اشاره می گردد.

محور سوم: بیان ثمرات اتحاد

آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) بر این باور است که اتحاد امت، برکات و منافع فراوانی برای مسلمانان به همراه دارد لذا در تفسیر نمونه برخی از این ثمرات را بیان می فرماید. از آنجایی که ذکر تمامی این موارد در این مقاله میسر نیست، لذا در این بخش به چهار نمونه از ثمرات تقریب اشاره می شود:

1: رو سفیدی در دنیا و آخرت

«همانطور كه ايمان و اتحاد در اين جهان مايه رو سفيدى است، و به عكس، ملت پراكنده و بى ايمان مردمى رو سياهند، در جهان ديگر اين رو سياهى و رو سفيدى" مجازى" دنيا شكل" حقيقى" به خود مى‌گيرد، و صاحبان آنها با چهره‌هاى سفيد و درخشان، و يا سياه و تاريك محشور مى‌گردند.» [16] 

2: پیشرفت و سربلندی

«با تمام گفتگوهايى كه در باره اثر اعجاز آميز اتحاد در پيشرفت اهداف‌ اجتماعى و سربلندى اجتماعات گفته شده است، مى‌توان گفت هنوز اثر واقعى آن شناخته نشده است.

امروز سدهاى عظيمى در نقاط مختلف جهان برپا شده كه مبدء توليد بزرگترين نيروهاى صنعتى است و سرزمينهاى وسيعى را زير پوشش آبيارى و روشنايى خود قرار داده است، اگر درست فكر كنيم مى‌بينيم اين قدرت عظيم چيزى جز نتيجه بهم پيوستن قدرتهاى ناچيز دانه‌هاى باران نيست و آن گاه به اهميت اتحاد و كوشش‌هاى دسته جمعى انسانها واقف مى‌شويم.» [17]

3: پیروزی

«از مهمترين عوامل پيروزى در برابر دشمنان انسجام و به هم پيوستگى صفوف در ميدان نبرد است، نه تنها در نبردهاى نظامى كه در نبرد سياسى و اقتصادى نيز جز از طريق وحدت كارى ساخته نيست.

در حقيقت قرآن دشمنان را به سيلاب ويرانگرى تشبيه مى‌كند كه تنها با سد فولادين آنها را مى‌توان مهار كرد، تعبير به" بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ"{آیه 4 سوره صف}، جالب‌ترين تعبيرى است كه در اين زمينه وجود دارد، در يك بنا يا سد عظيم هر كدام از اجزاء نقشى دارند، ولى اين نقش در صورتى مؤثر مى‌شود كه هيچگونه فاصله و شكاف در ميان آنها نباشد، و چنان متحد گردند كه گويى يك واحد بيش نيستند، همگى تبديل به يك دست و يك مشت عظيم و محكم شوند كه فرق دشمن را درهم مى‌كوبد و متلاشى مى‌كند! افسوس كه اين تعليم بزرگ اسلام امروز فراموش شده، و جامعه بزرگ‌ اسلامى نه تنها شكل" بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ" ندارد، بلكه به صفوف پراكنده‌اى تبديل گشته كه در مقابل هم ايستاده‌اند، و هر كدام هوايى در سر، و هوسى در دل دارند.» [18]

4: نابود کردن جباران و ستمگران و رهایی از سلطه آنان

«مگر جباران و ستمگران كه بر گرده مردم سوارند در هر جامعه‌اى چند نفر مى‌باشند كه مردم قادر به مبارزه با آنها نيستند؟ جز اين است كه آنها افراد محدودى هستند ولى با ايجاد تفرقه و نفاق، از طريق ارباب متفرقون، و در هم شكستن نيروى متشكل جامعه، امكان حكومت را بر توده‌هاى عظيم مردم به دست مى‌آورند؟. و آن روز كه ملتها به قدرت توحيد و وحدت كلمه آشنا شوند و همگى زير پرچم" اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ" جمع گردند و به نيروى عظيم خود پى برند آن روز روز نابودى آنها است، اين درس بسيار مهمى است براى امروز ما و براى فرداى ما و براى همه انسانها در كل جامعه بشرى و در سراسر تاريخ.»[19] 

بنابراین مسلمین اگر درصدد آنند تا در دنیا و آخرت سعادتمند شوند، راهی جز اتحاد و وحدت با همدیگر ندارند. چرا که اگر متفرق شوند، مبتلا به عواقب شومی می گردند که در بخش بعد به برخی از عواقب تفرقه که در تفسیر نمونه بیان شده اند، اشاره می شود.

محور چهارم: تبیین عواقب شوم تفرقه

آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) به غیر از بیان ثمرات تقریب، به مواردی از مضرات تفرقه نیز اشاره فرموده است که برخی از این مضرات عبارتند از:

1: خشم پروردگار

«اگر خدا مجاهدينى را دوست دارد كه همچون بنيان مرصوصند، پس اين جمعيتهاى پراكنده را دشمن مى‌دارد، و هم اكنون آثار خشم خدا و غضب الهى را در اين جامعه چند صد مليونى، با چشم خود مى‌بينيم كه يك نمونه آن تسلط گروه كوچك" صهيونيستها" بر سرزمينهاى اسلامى است‌.»[20]

2: عذاب اخروی

«اما عذاب آخرت (برای تفرقه اندازان) آن چنان كه خدا در قرآن بيان كرده است (أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ) فوق العاده از اين عذاب (دنیوی) هم شديدتر خواهد بود و در انتظار تفرقه‌اندازان و اختلاف‌گرايان است.» [21] 

3: از بین رفتن قدرت و هیبت امت

«كشمكش و نزاع و اختلاف مجاهدان در برابر دشمن نخستين اثرش سستى و ناتوانى و ضعف در مبارزه است" (فَتَفْشَلُوا)." و نتيجه اين سستى و فتور از ميان رفتن قدرت و قوت و هيبت و عظمت شماست" (وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ)» [22]

4: ذلت و خواری

«بى‌شك نتيجه فورى اختلاف و نفاق ذلت و خوارى است و سر ذلت و خوارى هر ملت را در اختلاف و نفاق آنان بايد جستجو كرد.» [23]

5: شکست مرگبار

«انسان با چشم خود در صفحات تاريخ، شكست مرگبارى را كه دامن يك قوم و ملت را بر اثر اختلاف و پراكندگى مى‌گيرد مى‌بيند.» [24]

6: مسلط شدن کفار و اجانب

«جامعه‌اى كه اساس قدرت و اركان همبستگى‌هاى آن با تيشه‌هاى تفرقه در هم كوبيده شود، سرزمين آنان براى هميشه جولانگاه بيگانگان و قلمرو حكومت استعمارگران خواهد بود، راستى چه عذاب بزرگى است!» [25] 

7: شکست برنامه ها

«اختلاف و پراكندگى و ناهماهنگى در مسائل اجتماعى موجب شكست برنامه‌ها خواهد شد و دود آن در چشم همه مى‌رود.» [26]

پس با این همه مشخص شد تفرقه عامل بزرگ بدبختی و بیچارگی در دو دنیا بوده و عذاب دنیوی و اخروی را به دنبال دارد.

محور پنجم: تبیین عوامل تحقق تقریب

پس از تبیین ثمرات وحدت، طبعا سوالی که مطرح می شود این است که عوامل تحقق وحدت و تقریب کدامند؟ تا در سایه سار التزام به آنها، شاهد متحد شدن مسلمین بوده و ثمراتش نصیبمان شود. پاسخگویی به این پرسش مهم یکی دیگر از محورهای مباحث وحدت آفرین تفسیر نمونه است. بدین سان که مولف محترم، چند مورد از عوامل تحقق تقریب را اینگونه تبیین فرموده اند:

1: ایمان و تقوا

«اگر مردم رنگ خدايى بپذيرند يعنى رنگ وحدت و عظمت و پاكى و پرهيزكارى. رنگ بى رنگى و عدالت و مساوات و برادرى و برابرى. و رنگ توحيد و اخلاص، مى‌توانند در پرتو آن به همه نزاعها و كشمكشها كه" هر گاه بى رنگى اسير رنگ شود" به وجود مى‌آيد، از ميان بردارند، و ريشه‌هاى شرك و نفاق و تفرقه را بر كنند.» [27]

2: رعایت اخلاق و آداب اجتماعی

«اين سوره ( یعنی سوره حجرات) مشتمل بر يك سلسله اصول مهم" اخلاق اجتماعى" است كه به كار بستن آنها محبت و صفا و صميميت و امنيت و اتحاد را در جامعه اسلامى حفظ مى‌كند، و به عكس فراموش كردن آنها مايه بدبينى و نفاق و پراكنده‌گى و ناامنى است.» [28]

3: خلوص نیت و تربیت صحیح اسلامی

«بايد توجه داشت كه وحدت صفوف با گفتار و شعار به دست نمى‌آيد، نياز به" وحدت هدف" و" وحدت عقيده" دارد، و اين چيزى است كه بدون خلوص نيت و معرفت واقعى و تربيت صحيح اسلامى و احياى فرهنگ قرآن ممكن نيست.» [29]

4: نماز جمعه

«در حقيقت اسلام، به سه اجتماع بزرگ اهميت مى‌دهد: اجتماعات روزانه كه در نماز جماعت حاصل مى‌شود. اجتماع هفتگى كه در مراسم نماز جمعه است. و اجتماع حج كه در كنار خانه خدا هر سال يك بار انجام مى‌گيرد نقش نماز جمعه در اين ميان بسيار مهم است... اين اجتماع عظيم و پرشكوه مى‌تواند منشا بركات زير شود.... ب: ايجاد همبستگى و انسجام هر چه بيشتر در ميان صفوف مسلمين به گونه‌اى كه دشمنان را به وحشت افكند و پشت آنها را بلرزاند...» [30]

5: حج

«حج مايه عظمت اسلام، قوت دين و اتحاد مسلمين است حج مراسمى است كه پشت دشمنان را مى‌لرزاند و هر سال خون تازه‌اى در عروق مسلمانان جارى مى‌سازد.» [31]

6: شناخت یکدیگر

«اگر مى‌خواهيد نفاق و تفرقه برچيده شود بيائيد بجاى تهمت به يكديگر، همديگر را آن چنان كه هستيم بشناسيم، زيرا اين گونه نسبتهاى ناروا نه تنها به وحدت اسلام كمك نمى‌كند، بلكه ضربه محكمى بر پايه‌هاى وحدت اسلامى مى‌زند.» [32]

7: رهبری واحد

«رهبر واحد مى‌تواند تمام نيروها را متحد سازد، و به آنها انسجام و وحدت برنامه دهد، و در حقيقت مساله وحدت رهبرى، انعكاسى است از حقيقت توحيد در اجتماع انسانى كه نقطه مقابل آن يك نوع شرك و تفرقه و نفاق است.» [33]

مجددا یادآور می شود به طور حتم التزام به موارد فوق و سایر عوامل تحقق وحدت، منجر به متحد شدن امت خواهد شد؛ البته مسلمین می بایست برای محقق شدن اتحاد، نسبت به موانع آن نیز آگاه باشند؛ از این رو در بخش بعد به نمونه هایی از موانع تقریب که در تفسیر نمونه ذکر شده اند، پرداخته خواهد شد.

محور ششم: بیان موانع تقریب (عوامل تفرقه)

آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته)، افزون بر عوامل وحدت، به موانع آن نیز پرداخته است. برخی از این موانع (که در واقع عامل ایجاد تفرقه در امت به شمار می روند) به شرح ذیل می باشند:

1: دسیسه های شیطان

«شيطان به موجود موذى و مضر گفته مى‌شود، موجودى كه از راه راست بر كنار بوده و در صدد آزار ديگران است، موجودى كه سعى مى‌كند ايجاد دودستگى نمايد، و اختلاف و فساد به راه اندازد، چنان كه مى‌خوانيم: "إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ ...،"شيطان مى‌خواهد بين شما دشمنى و بغض و كينه ايجاد كند..

با توجه به اينكه كلمه" يريد" فعل مضارع است و دلالت بر استمرار دارد حاكى از اين معنى است كه اين اراده، اراده هميشگى شيطان است.» [34]

2: سیاستهای استعمارگران

«او (فرعون) براى تقويت كردن پايه‌هاى استكبار خود به چند جنايت بزرگ دست زد:

نخست" كوشيد در ميان مردم مصر تفرقه بيندازد" (وَ جَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً).

همان سياستى كه در طول تاريخ پايه اصلى حكومت مستكبران را تشكيل مى‌داده است، چرا كه حكومت يك اقليت ناچيز بر يك اكثريت بزرگ جز با برنامه" تفرقه بينداز و حكومت كن" امكان‌پذير نيست! آنها هميشه از" توحيد كلمه" و" كلمه توحيد" وحشت داشته و دارند، آنها از پيوستگى صفوف مردم به شدت مى‌ترسند، و به همين دليل حكومت طبقاتى تنها راه حفظ آنان است، همان كارى كه فرعون و فراعنه در هر عصر و زمان كرده و مى‌كنند.» [35]

3: رذایل اخلاقی

الف: غیبت: «" غيبت"" بد بينى" مى‌آفريند، پيوندهاى اجتماعى را سست مى‌كند، سرمايه اعتماد را از بين مى‌برد، و پايه‌هاى تعاون و همكارى را متزلزل مى‌سازد.

مى‌دانيم اسلام براى مساله وحدت و يكپارچگى جامعه اسلامى و انسجام و استحكام آن اهميت فوق العاده‌اى قائل شده است، هر چيز اين وحدت را تحكيم كند مورد علاقه اسلام است، و هر چيز آن را تضعيف نمايد منفور است، و غيبت يكى از عوامل مهم تضعيف است.

از اينها گذشته" غيبت" بذر كينه و عداوت را در دلها مى‌پاشد، و گاه سرچشمه نزاعهاى خونين و قتل و كشتار مى‌گردد.» [36]

ب: نسبت های ناروا: «نسبتهاى ناروا نه تنها به وحدت اسلام كمك نمى‌كند، بلكه ضربه محكمى بر پايه‌هاى وحدت اسلامى مى‌زند.» [37]

ج: خودخواهی: «اشتباه نشود اينكه آيه مورد بحث (65 انعام) مى‌گويد: خداوند تفرقه در ميان شما بيفكند نه به اين معنى است كه خداوند بى‌جهت مردم را گرفتار نفاق و اختلاف مى‌كند بلكه اين(تفرقه) نتيجه اعمال سوء مردم و خودخواهيها و خودپرستيها و سود جوييهاى شخصى است كه نتيجه آن به صورت نفاق و تفرقه بروز مى‌كند، و نسبت دادن آن به خدا به خاطر آن است كه او چنين اثرى را در اين اعمال زشت قرار داده است.» [38]

د: حب دنیا: «از آنجا كه يكى از دو ركن دعوت انبياى اولو العزم (علیهم السلام) عدم تفرقه در دين است و مطمئنا همه آنها روى اين مساله تبليغ كردند، اين سؤال پيش مى‌آيد پس سرچشمه اينهمه اختلافات مذهبى از كجا است؟

آيه بعد به پاسخ اين سؤال پرداخته، سرچشمه اصلى اختلافات دينى را چنين بيان مى‌كند:" آنها راه تفرقه را پيش نگرفتند مگر بعد از آنكه اتمام حجت بر آنها شد، و علم و آگاهى كافى به آنها رسيد، و اين تفرقه جويى به خاطر حب دنيا و رياست و ظلم و حسد و عداوت بود" (وَ ما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ).» [39]

4: انحراف از حق

«به اين ترتيب سرچشمه اختلافهاى مذهبى جهل و بيخبرى نبود، بلكه بغى و ظلم و انحراف از حق و اعمال نظرهاى شخصى بود.» [40]

5: تعصبهای بی جا

«اگر مى‌بينيم پاره‌اى از مذاهب، عامل اختلاف و درگيرى شده‌اند، به خاطر آميخته شدن آنها با خرافات و تعصبهاى كوركورانه است، و گر نه مذاهب دست نخورده آسمانى، همه جا عامل وحدت به‌شمار مى‌آيد.» [41]

پر واضح است توجه به این موانع نیز نقش بسزایی در تحقق تقریب ایفا می کند. به همین خاطر امید آن می رود که پیروان مذاهب اسلامی با التزام به عوامل تقریب، و اجتناب از موانع آن گام موثری را در جهت تحقق اتحاد در جهان اسلام بردارند.

نتیجه گیری

بر اساس مباحثی که در این نوشتار گذشت روشن شد که در تفسیر نمونه مباحث ارزنده فراوانی در خصوص مسئله وحدت و اتحاد مسلمین بیان شده است. چنانکه تبیین آیات و روایات دال بر ضرورت تقریب، ذکر ثمرات اتحاد امت، بیان عواقب شوم تفرقه و اشاره ای به عوامل و موانع وحدت از جمله این مباحث ارزنده است که به یقین، توجه هر چه بیشتر مسلمین به این مباحث، منجر به تحقق اتحاد در جوامع اسلامی شده و برکات بی نظیری را به دنبال خواهد داشت.