نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

کتاب «در ساحل تقریب» از جمله مهم ترین آثار موجود در حوزه وحدت و تقریب به شمار می رود. آیت الله العظمی شیخ جعفر سبحانی (دامت برکاته) در این اثر فاخر، ضمن بیان عوامل تحقق وحدت، به برخی از موانع تقریب نیز اشاره می فرمایند.

پیش گفتار

مسئله وحدت امت اسلامی از جمله دستورات قطعی شارع مقدس به شمار می رود که در قرآن و روایات فریقین، نصوص متعددی را در این باره مشاهده می کنیم. به همین خاطر بسیاری از علمای مسلمان با درک درستی از ضرورت و اهمیت وحدت، آثار اررشمندی را در این خصوص تالیف کرده اند. چنانکه کتاب گرانسنگ «در ساحل تقریب» از جمله این آثار محسوب می شود که در این کتاب، مباحث مفید و مهمی درخصوص اتحاد مسلمین بیان می گردد.

بایسته ذکر است اثر مذکور، صوت پیاده شده دو جلسه از فرمایشات حضرت آیت الله العظمی سبحانی (دامت برکاته) درجلسات آموزشی روحانیون و معین های کاروان های حج می باشد.

در ادامه به برخی از مهم ترین مباحث کتاب «در ساحل تقریب» اشاره می شود.

مروری بر مهم ترین مباحث کتاب «در ساحل تقریب»

همچنانکه پیش تر نیز گفته شد «در ساحل تقریب» را می توان از جمله فاخرترین آثار موجود در حوزه تقریب و وحدت امت اسلامی قلمداد کرد. برخی از مهم ترین نکات مطرح شده در این اثر به شرح ذیل می باشد:

1. راه دستیابی به تقریب

آیت الله سبحانی (دامت برکاته) ضمن بیان این مسئله که مسلمانان در بسیاری از اصول، با هم، وحدت نظریه دارند، تصریح می فرمایند: آگاهی مسلمانان از عقاید یکدیگر را می توان از جمله بهترین راه های دست یابی به تقریب دانست.^[1]

ایشان همچنین می افزایتد: «اگر طوایف اسلامی از وجود مشترکات آگاه شوند، گام هایشان به سوی تقریب استوارتر شده و کم کم به وحدت نائل می شوند و به این نتیجه می رسند که مسائل اختلافی، مربوط به جوهر اسلام نیست، بلکه از مسائل درجه دوم یا سوم هستند.»^[2]

به باور مولف محترم، مسلمین تا همدیگر را نشناسند، توحید کلمه و تقریب محقق نخواهد شد. از این رو باید برچسب های باطلی که به یکدیگر می زنند، برطرف شوند، تا در جامعه اسلامی، تقریب و وحدت حکمفرما گردد.^[3]

2. تلاش عالمان شیعه برای آشنایی با آراء اهل سنت

همچنانکه گذشت آیت الله سبحانی (دامت برکاته) معتقدند که شناخت مناسب از مذاهب دیگر موجب شناسایی اشتراکات و در نهایت تحقق وحدت خواهد شد. ایشان در این راستا به تلاش علمای شیعه برای شناخت دقیق آراء سنی مذهبان اشاره کرده و چنین تصریح می فرمایند: «مایه مسرت است که عالمان شیعه، به خوبی از عقاید اهل سنت آگاه بوده اند و کتابخانه های آنان پر از کتاب های اهل سنت است. و علمای ما، هم از مکتب های کلامی اهل سنت آگاهی کامل دارند و هم از مذاهب فقهی آنها (مطع هستند)؛ تا آنجا که این دو علم، در حوزه های شیعه به صورت مقارن تدریس می شود.»^[4]

مولف محترم در این باره می افزاید: «بسیاری می دانند که من، مسائل فقهی را بدون مراجعه به خلاف شیخ طوسی (ره) و مغنی ابن قدامه مطرح نمی کنم و تا از نظریات و آرای آنها (اهل سنت) آگاه نگردم، در مساله تصمیم نمی گیرم.»^[5]

3. سابقه درخشان رابطه شیعه و اهل سنت در گذشته

به تصریح نویسنده محترم، در گذشته رابطه علمی میان شیعیان و اهل سنت بسیار استوار بوده است. به عنوان نمونه در بغداد، بسیاری از طوایف اسلامی پای منبر شیخ مفید (ره)، سید مرتضی (ره) و شیخ طوسی (ره) می نشستند و به تضارب آراء و تبادل اندیشه می پرداختند. ولی در پنج قرن اخیر، این رابطه ضعیف تر شده است.^[6]

4. پاسخ گویی به برخی از شبهات موجود در مورد اعتقادات شیعیان

آیت الله سبحانی (دامت برکاته) در ادامه مبحث قبل، برای آنکه شناخت درستی نسبت به مبانی و عقاید شیعیان ایجاد شود به برخی از نسبت های نادرستی که به شیعیان داده شده (نظیر تحریف قرآن توسط شیعه مسلکان، تکفیر صحابه در مذهب تشیع، سجده بر تربت و مباحث مربوط عصمت پیشوایان) واکنش نشان می دهند.^[7] از آنجایی که برآنیم تا صرفا به گزارش مباحث مختص به وحدت بپردازیم، لذا از ذکر این مسائل اجتناب می گردد.

5. تبیین عناصر وحدت ساز (بیان عوامل تحقق وحدت)

یکی دیگر از مباحث حائز اهمیت در کتاب «در ساحل تقریب»، تبیین عناصر وحدت ساز است که این عناصر به شرح ذیل می باشند:

اول: عناصر عقیدتی (توحید، نبوت و معاد)

مولف محترم ضمن اشاره به اشتراک مسلمانان در مسئله توحید پروردگار، می افزاید: توحید، می تواند همه مسلمانان را در نقطه ای واحد گرد هم آورد.^[8]

ایشان همچنین می فرمایند: «از توحید که بگذریم، نبوت عامه و نبوت خاتم رسولان (صلی الله علیه وآله)، عنصر وحدت ساز است و همه مسلمانان در این اصل، یک صدا هستند و یک نظریه دارند.»^[9]

آیت الله سبحانی (دامت برکاته) معاد را نیز به عنوان یکی دیگر از عناصر وحدت ساز قلمداد فرموده و در این باره چنین تصریح می کنند: «همه مسلمانان معتقدند که خداوند بزرگ، روزی همه را زنده می کند و نیکوکاران را پاداش و بدکاران را کیفر می دهد.»^[10]

دوم: یگانگی شریعت و آیین

به گفته نویسنده محترم، سرچشمه احکام موجود در شریعت، کتاب خدا و سنت پیامبر (صلی الله علیه وآله) است و همه مسلمانان در حجیت این دو اصل اخنلافی ندارند.^[11]

سوم: وحدت رهبری

سومین عنصر سازنده تقریب که در کتاب «در ساحل تقریب» بدان اشاره می شود، وحدت رهبری است بدین معنا که تمامی مسلمین، با استناد به آیه 59 سوره نساء «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم»، رهبری را از آنِ خدا، رسول او (صلی الله علیه وآله) و اولی الامر می دانند.^[12] امت اسلامی بر این باورند که رهبری این گروه، همه جوانب زندگی جامعه اسلامی را در بر می گیرد و صرفا در مسائل خاص سیاسی خلاصه نمی شود.^[13]

چهارم: وحدت هدف

امت اسلامی بالاتفاق معتقد است که باید جامعه را به سوی خوبی ها، نیکی ها و فضیلت ها سوق داد.^[14]

6. تبیین موانع وحدت

آیت الله سبحانی (دامت برکاته) به غیر از عوامل وحدت ساز -که در بخش قبل به آنها اشاره شد – برخی از موانع مهم بر سر راه اتحاد امت اسلامی را نیز تبیین فرموده اند که به شرح ذیل می باشند:

اول: اختلافات کلامی و فقهی

به زعم نویسنده محترم، اختلافات موجود میان مذاهب کلامی (چه شیعه و یا اهل سنت) ارتباطی به اسلام و ایمان ندارد و اگر مسلمانان درباره آنها سخن نگویند (و بحث نکنند)، مشکلی ایجاد نمی شود. به عنوان نمونه برخی از اختلافات موجود میان مذاهب کلامی عبارتند از:
صفات خدا، عین ذات اوست یا زائد بر آن؟
قرآن کریم قدیم است یا حادث؟
افعال بندگان، مخلوق خداست یا مخلوق انسان ها؟
خدا در قیامت قابل رویت است یا خیر؟
و...
این اختلافات، به گونه ای نیستند که اسلام و ایمان وابسته به آنها باشد.^[15]

در مورد اختلافات فقهی نیز باید توجه داشت اختلافات میان فقهای اهل سنت و شیعه، کمتر از اختلافات فقهای اهل سنت با یکدیگر است. چنانکه آراء فقهی شوافع با احناف در بسیاری از موارد با هم اختلاف دارد ولی با این حال، نمازگزاران شافعی بر امام حنفی مذهب اقتدا می کنند.^[16]

به باور آیت الله سبحانی (دامت برکاته) اگر مسلمانان جهان، مرجعیت علمی اهل بیت (علیهم السلام) را به حکم حدیث متواتر ثقلین بپذیرند مشکلات زیادی از سر راه تقریب برداشته می شود.^[17]

دوم: اختلافات قومی

دومین چیزی که مانع از تقریب مسلمین می شود، اختلاف قومی و نژادی است.^[18]

حال آنکه اسلام، ملاک برتری را در تقوا و ایثار دانسته و برای وابستگی هایی مانند زبان و خون ارزشی قائل نشده و فخر فروشی از این طریق را روشی جاهلی معرفی می کند.^[19]

سوم: نا آگاهی از عقاید همدیگر

به باور مولف محترم، ناآگاهی فرق اسلامی از عقاید یکدیگر، منشا تهمت ها و نسبت های ناروای بسیاری خواهد شد و لذا چنین ناآگاهی را می توان یکی دیگر از موانع اتحاد و همچنین از عوامل ایجاد خصومت ها و اختلافات قلمداد کرد.^[20]

به عنوان نمونه عدم آشنایی با مبانی شیعیان موجب شده است تا عده ای تقیه را به معنای نفاق گرفته و خیال کنند که شیعیان همواره واقعیات را کتمان کرده و تظاهر به وفاق می کنند.^[21]

بایسته ذکر است آیت الله سبحانی (دامت برکاته) در این بخش از کتاب، به تبیین مباحثی نظیر ضرورت تقیه و چیستی و ادله اثبات اعتقاد به بدا نزد شیعیان می پردازد که به جهت اختصار از ذکر این مباحث اجتناب می گردد.

7. نکته ای پایانی

نویسنده بزرگوار پس از بیان موانع تقریب، در انتهای کتاب خطاب به برادران اهل سنت چنین تصریح می فرمایند: «در پایان، باید به برادران اهل سنت بگویم که "ما یجمعنا، اکثر مما یفرقنا" مشترکات ما فزونتر از متمیزات ما است.»^[22]

جمع بندی

بر پایه آنچه در گزارش فوق آمد، مشخص شد که کتاب «در ساحل تقریب» را می توان از مهم ترین آثار موجود در حوزه تعمیق وحدت میان مسلمین قلمداد کرد. اثر ارزشمندی که در آن ضمن بیان برخی از عوامل تحقق وحدت، همچنین به پاره ای از موانع موجود بر سر راه اتحاد مسلمین نیز اشاره شده است. امید است جامعه اسلامی با التزام به عوامل مذکور و اجتناب از موانع مزبور، گامی استوار در جهت تحقق وحدت و نیل به سعادت در دنیا و آخرت بردارد.