نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) را می توان از جمله داعیه داران وحدت و تقریب در جهان اسلام به شمار آورد که در طول عمر شریف خود، برای تقویت اتحاد مسلمین، به معنای واقعی کلمه مجاهدت فرمود. چنانکه تالیف کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین» را می توان از جمله مهم ترین مصادیق این مجاهدت ها به حساب آورد؛ بدین سان که ایشان در این اثر فاخر، ضمن تاکید بر وجوب و ضرورت وحدت، همچنین به مباحث مهمی نظیر تبیین معنای وحدت و ثمرات آن، ذکر مضرات تفرقه و عوامل آن می پردازد. با توجه به اهمیت مباحث کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین»، لذا در ادامه گزارشی مختصر از این اثر ارزنده تقدیم خواهد شد.

مقدمه

به طور حتم وحدت را می توان از جمله واجبات الهی به شمار آورد چنانکه پروردگار متعال در آیات متعددی از قرآن کریم، بدان امر فرموده و ما را از تفرقه و اختلاف نهی می فرماید. به همین جهت، طیف قابل توجهی از عالمان مسلمان، با هدف تبیین مباحث ناظر به وحدت و تقریب، آثار ارزشمندی را به رشته تحریر درآورده اند. چنانکه شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره)، کتاب گرانسنگ «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین» را در این راستا تالیف نمود. از آنجایی که مطالعه آثار علما در زمینه وحدت و تقریب، خالی از لطف نبوده و یقینا به تقویت اتحاد امت کمک شایانی خواهد کرد، لذا در ادامه به برخی از مهم ترین و مفیدترین محورهای اثر مذکور پرداخته می شود.

گزارشی از کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین»

کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین» از جمله مهم ترین آثار نوشته شده در حوزه وحدت و تقریب به شمار می رود که شهید والامقام آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) در این کتاب که بیش از 200 صفحه دارد، به تبیین نگاه ثقلین «یعنی قرآن و اهل بیت (علیهم السلام)» در خصوص مسئله وحدت می پردازد. برخی از مهم ترین محورهای موجود در این اثر عبارتند از:

1. معنا و مفهوم وحدت

در کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین»، دو معنا برای وحدت بیان شده است:

الف: اتخاذ موضعی هماهنگ در قبال مسائل مهم جهان اسلام

آیت الله حکیم (ره) بر این باورند که وحدت به معنای اتخاذ موضعی هماهنگ در قبال مسائل اساسی مسلمین بوده و در این باره می نویسد: «ان المقصود من الوحده الاسلامیه لیس هو تحویل جمیع النظریات العقائدیه و الاجتهادات الفقهیه و الاراء السیاسیه للمسلمین الی نظریه و اجتهاد و رای واحد و انما المقصود من ذلک هو معالجه مجمل القضایا الاساسیه التی تهم المسلمین»^[1] منظور از وحدت اسلامی هرگز آن نیست که همه دیدگاه های اعتقادی، اجتهادی، فقهی و نظریات سیاسی مسلمانان را در قالب اجتهاد و رایی واحد ارائه کنیم (و از بقیه دست برداریم) بلکه مقصود، اتخاذ موضعی هماهنگ در قبال مسائل اساسی مسلمانان است.

ب: احترام به مذاهب دیگر اسلامی

شهید حکیم (ره) که با تعریف وحدت به معنای حل شدن مذاهب اسلامی در یک مذهب نیز به شدت مخالف بود، در عبارتی دیگر نیز وحدت را اینچنین معنا می کند: «و فی موضوع الوحده الاسلامیه لابد ان توکد العمل التقریبی فی جمیع المجالات التی ذکرناها للوحده الاسلامیه فی آخر البحث الاول من اهمیه معالجه الخلافات المذهبیه، لا علی اساس توحیدها فی مذهب واحد، بل بمعنی احترام آراء المذاهب الاسلامیه الاخری،»^[2] حل اختلافات مذهبی اساسا نمی تواند بر مبنای ریختن همه آنها در قالب مذهبی خاص صورت پذیرد بلکه صرفا به معنای احترام گذاشتن به آراء دیگر مذاهب اسلامی قابل تصور است.

بنابراین از منظر آیت الله حکیم (ره)، وحدت به معنای اتخاذ دیدگاهی مشترک در خصوص مباحث اساسی جهان اسلام و همچنین احترام گذاشتن به آراء دیگر مذاهب است.

2. وجوب شرعی وحدت

شهید حکیم (ره) وحدت را از واجبات شرعی می دانست و در این زمینه می نویسد: «ان الوحده الاسلامیه لیست مجرد رغبه اکیده و امل کبیر فحسب، بل هی عمل واجب من الناحیه الشرعیه و الاسلامیه و فی نفس الوقت ضروره من ضروریات الحیاه الاسلامیه»^[3] وحدت اسلامی صرفا آرزویی بزرگ و آرمانی عالی نیست بلکه یکی از واجبات دینی و اسلامی است که از ضرورت های ملموس جهان اسلام و یکی از شروط اساسی توانمندی در عرصه رویارویی تمدن ها نیز به شمار می رود.

3. نگاه قرآن کریم نسبت به تفرقه

مولف محترم در رابطه با دیدگاه قرآن کریم نسبت به تفرقه نیز می نویسد: «و یبدو من القرآن الکریم ان اوضح مصادیق الفساد فی الارض الذی جاء النهی عنه فی القرآن فی موارد عدیده هو زرع الشقاق و الاختلاف و الفرقه فی المجتمع»^[4] طبق دیدگاه قرآن کریم، یکی از روشن ترین مصداق های افساد بر روی زمین -که در موارد متعدد از آن برحذر داشته- ایجاد شکاف و اختلاف و تفرقه در جامعه است.

4. تاکید پیشوایان اسلام بر مسئله وحدت مسلمین

نویسنده بزرگوار در خصوص اهتمام و تلاش رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، ائمه اهل بیت (علیهم السلام) و سلف صالح بر اتحاد مسلمین چنین تصریح می کند: «ان هذه الوحده لا یمکن ان تتحق بدون هذه الاسباب و العوامل و الاسس و بدون هذه الوسائل و المناهج فهی تعبیر عن المجتمع الانسانی الفاضل الذی دعی الیه الاسلام، و عمل من اجله الرسول محمد (صلی الله علیه وآله) و اهل بیته الطاهرین و اصحابه المنتجبین و جمیع السلف الصالح من المسلمین»^[5]جامعه متحد اسلامی، جامعه انسانی فضیلت گرایی است که اسلام به آن فراخوانده و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و اهل بیت (علیهم السلام) و صحابه بزرگوار و سلف صالح، برای تحقق آن کوشیده اند؛

5. راه تحقق وحدت

یکی دیگر از مسائل مهمی که در این کتاب به چشم می خورد این است که مولف شهید تاکید می فرماید: وحدت، صرفا با شعار دادن، محقق نمی شود^[6] بلکه برای تحقق آن، همه امت باید به اصول اخلاقی پایبند باشند.^[7]

6. ثمرات وحدت

یکی دیگر از محورهای حائز اهمیت در کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین»، تبیین ثمرات وحدت است. بدین سان که نویسنده محترم برخی از مهم ترین آورده ها و فواید اتحاد امت را اینگونه بیان می کند:

اول: ایجاد کننده قدرت حقیقی:
«ان الوحده الاسلامیه توفر القدره الحقیقیه التی یمکن ان یستند الیها المسلمون فی صراعهم الحضاری بعد الله سبحانه»^[8] وحدت اسلامی، فراهم کننده قدرتی حقیقی است که پس از خداوند متعال، تکیه گاه استواری برای مسلمین در رویارویی های فرهنگی و تمدنی به شمار می رود.

دوم: غلبه بر بحران ها، مشکلات و دشمنان:
«ان الوحده الاسلامیه تحقق القوه و المنعه للمجتمع الاسلامی، فی مواجهه جمیع المشاکل و الازمات، التی یمکن ان یتعرض لها المجتمع الاسلامی و الجماعه الاسلامیه و خصوصا فی مواجهه الاعداء الخارجیین.»^[9]وحدت اسلامی بر توانمندی و استحکام جامعه در مواجهه با دشواری ها و بحران ها وبرخورد با دشمنان خارجی می افزاید.

سوم: موفقیت در محافظت از موجودیت خود:
«أنّ المسلمين لا يمكنهم أن يحتفظوا بفاعليتهم و وجودهم و تأثير رسالتهم على البشرية ما لم يحققوا هذه الوحدة بينهم، كما أنّهم لا يمكنهم - كما أشرنا سابقا - أن يخوضوا مواجهة مع أعدائهم ما لم يصنعوا ذلك من دون فرق بين المواجهة الحضارية أو السياسيّة أو العلميّة أو الاقتصادية، فضلا عن المواجهة العسكريّة.»^[10] مسلمانان تنها در صورتی می توانند نقش اثرگذار خویش را حفظ و از کیان و موجودیت خود دفاع کنند و به طور کلی ندای رسالت محمدی (صلی الله علیه وآله) را به گوش جهانیان برسانند که نخست به ایجاد وحدت در میان اعضا و عناصر جامعه خود توفیق یافته باشند. هم چنین – چنان که گفتیم- جز در صورت ساختن بنای اتحاد و برادری اسلامی، از هرگونه مواجهه با دشمنان عاجز خواهند ماند و در این میان، فرقی میان رویارویی های فکری، سیاسی، علمی، اقتصادی و نظامی نیست.

7. مضرات تفرقه و اختلاف

آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) به مضرات تفرقه و اختلاف در امت اسلامی نیز اشاره فرموده و سه نمونه از مضرات تفرقه را اینگونه تبیین فرموده اند:
«فان الاختلاف یکون سببا:
أ: لهدر الطاقات و الضعف و ذهاب الصوله و القوه و الدوله و اشاعه الاضطراب و الفساد.
ب: للبعد من الله تعالی و الغضب الالهی و البراءه من الجماعه.
ج: لنزول العذاب من الله تعالی، بل هو لون من الوان العذاب و الانتقام.»^[11] اختلاف، موجب سستی و ضعف و افزایش آفشتگی و تباهی و به هدر رفتن نیروها، خشم الهی، فاصله گرفتن از جماعت و در نتیجه دوری از خداوند و فرود آمدن عذاب الهی می شود. چنانکه اختلاف، خود نوعی از عذاب و انتقام الهی است.

ایشان در فرمایش دیگری نیز تصریح می فرماید: «اگر آحاد امت به یکدیگر نزدیک (و متحد) نشوند، طعمه چنگال دشمنان خواهند شد.»^[12]

8. راه حل رفع اختلافات

شهید حکیم (ره) مهم ترین و اساسی ترین گام رفع اختلافات و تفرقه در امت اسلامی را نیز اینگونه تبیین فرموده است: «ان تشخیص اسباب الاختلاف یمثل الخطوه الاولی و الاساسیه فی العلاج و الشان فی ذلک هو شان تشخیص المرض الذی یمثل الخطوه المهمه فی العلاج»^[13] شناخت علل و اسباب اختلاف، اولین و اساسی ترین گام در حل و فصل اختلافات به شمار می رود. شناسایی این علل و عوامل، همچون تشخیص بیماری که در درمان آن نقش اساسی دارد، حائز اهمیت است.

9. عوامل اصلی در پدیدآمدن اختلافات

همانطور که گفته شد آیت الله حکیم (ره)، شناخت عوامل اختلاف را اولین و مهم ترین گام رفع اختلاف و تفرقه در امت اسلامی قلمداد می کنند؛ ایشان همچنین برای تکمیل شدن این پازل به برخی از عوامل اختلاف و تفرقه اینگونه اشاره می کنند:
«و یمکن ارجاع الاسباب الرئیسیه للخلاف الی الامور التالیه:
1: الهوی و التعصب المذموم و التخلف الاخلاقی فی معالجه القضایا المختلفه المرتبطه بالحوادث التی تواجه المسلمین و خصوصا القضایا التاریخیه او العقائدیه او القضایا ذات العلاقه بالخلافات المذهبیه؛
2: النشاط المعادی للاسلام الذی یسعی للتخریب بین المسلمین و تمزیق صفوفهم من خلال اثاره الفتن و الترکیز علی نقاط الضعف و الاثاره و شراء ضمائر ذوی القلوب المریضه لتسخیرهم لاداء هذه المهمه؛
3: الجهل باوضاع المسلمین و معتقداتهم و الاعتماد علی الاوهام و الظنون غیرالمشروعه او الاشاعات و التهم او الروایات و الاقوال الشاذه فی هذا المذهب او ذلک؛
4: الاختلاف فی ثبوت النص الشرعی المروی عن النبی (صلی الله علیه وآله) او الائمه (علیهم السلام) او العلماء الذین ینتسبون لهذا المذهب او ذاک ذات الطابع الموضوعی و العلمی؛
5: الاختلاف فی فهم النص و مقارنته بالنصوص الاخری؛
6: الاختلاف فی قیمه النصوص الصادره عن ائمه اهل البیت (علیهم السلام) و انها هل ترقی الی قیمه ما صدر عن رسول الله (صلی الله علیه وآله) اما لانهم معصومون او رواه عن رسول الله (صلی الله علیه وآله) بشکل صادق و متقن، و کذلک النصوص المرویه عن الصحابه و هل انها تنتسب الی رسول الله (صلی الله علیه وآله) او الی اشخاصهم و هل ان جمیع الصحابه عدول او انهم یخضعون للنقد و التمحیص شانهم فی ذلک شان بقیه الرواه؟»^[14]
عوامل اصلی پدید آمدن اختلاف را می توان در عنوان های زیر خلاصه کرد:
الف: هوا و هوس و تعصبات مذموم و ضعف اخلاقی، به خصوص در روبه رو شدن با مسائل تاریخی و اعتقادی و اختلافات مذهبی،
ب: تلاش های دشمنان اسلام در جهت برهم زدن صفوف مسلمانان از طریق برانگیختن فتنه ها و تاکید بر نقاط ضعف و حساسیت زا و یافتن اشخاص بیماردل برای اجرای این ماموریت؛
ج: عدم شناسایی صحیح اوضاع حاکم بر مسلمانان و اعتقادات آنان و تکیه بر اوهام و خیالات، شایعات، اتهامات، یا روایات و اقوال نادر و شاذ در این و آن مذهب؛
د: اختلاف در ثبوت نصوص شرعی منقول از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) یا ائمه (علیهم السلام) یا علمای مذاهب؛
ه: اختلاف در فهم «نص» و تطبیق آن با دیگر نصوص؛
و: اختلاف در ارزش گذاری و ارزیابی روایات معصومان (علیهم السلام) و تعیین بهای آن نسبت به آنچه از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) روایت شده است.

10. نشانه های جامعه متحد اسلامی

مولف محترم نشانه های جامعه متحد اسلامی را نیز اینگونه تبیین می فرماید:
«ان مجتمع الوحده هو:
أ: مجتمع التوحید الخالص لله تعالی.
ب: مجتمع القانون و الحکم الشرعی الالهی و الطاعه لله و للرسول (صلی الله علیه وآله).
ج: مجتمع العلاقه و الارتباط الوثیق، و الولاء الصادق بین الحاکم و الحکومه و الامه و القیاده.
د: مجتمع علاقات الود و الحب بین المسلمین و تالف القلوب.
ه: مجتمع الاخلاق الفاضله و التکامل الروحی و المعنوی.
و: مجتمع الجماعه التی تتبع منهج العقل و الحکمه و العلم.
ز: مجتمع الشعور بالمسوولیه الالهیه و الانسانیه و التکامل و التضامن فی تحملها الجهاد من اجل مواجهه الظلم و العدوان و تحقیق المثل و القیم.»^[15]
جامعه ای که وحدت در آن حکمفرما باشد، جامعه ای است که:
به یگانگی خداوند اعتقاد راسخ دارد
موازین و احکام شرعی در آن حاکم است و اطاعت بی چون و چرا از خدا و رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در بالاترین مرتبه قرار دارد.
مردم و حاکمیت در پیوندی تنگاتنگ قرار دارند و دوستی راستین بین آنها جاری است.
مسلمانان همگی با هم برادرند و چتر دوستی و محبت بر دل های آنان گسترده است.
اخلاق نیکو و تکامل روحی معنوی در آن موج می زند.
منطق و عقل و حکمت و دانش در آن اصل و مبناست.
یکایک مردم آن با مسئولیت الهی – انسانی خویش آشنایند و همه با هم در رویارویی با ستم و دشمنی دشمنان متحد و یک دلند، همچنین در تحقق بخشیدن به آرمان ها و ارزش ها، صادقانه با هم همکاری می کنند.

11. تلاش و مجاهدت علمای شیعه در جهت تحقق وحدت

شهید آیت الله حکیم (ره) در تبیین مجاهدت های علمای شیعه در راستای تقویت اتحاد امت نیز می نویسد: «ان هذه المدرسه تنازلت عن الکثیر من القضایا الخاصه فی سبیل حفظ وحده المسلمین، و الدفاع عن العقیده الاسلامیه و المجتمع الاسلامی و لعل اوضح هذه المواقف هو الموقف الذی وقفه علماء اهل البیت (علیهم السلام) و یشکل اجماعی و من مختلف الانتماءات القومیه تجاه الغزو الاجنبی للبلاد الاسلامیه، و الذی انتهی بسقوط الخلافه العثمانیه، حیث وقفوا یدافعون عن هذا الحکم الذی اضطهدهم و طاردهم و ابعدهم عن جمیع المواقع الاجتماعیه و خرجوا الی الجهاد فی سبیله، و خصوصا فی العراق، فی الوقت الذی تخلی فیه عامه علماء اهل السنه فی ذلک العصر عن هذا الحکم لما تعرض له من فساد و انحراف؛»^[16] شاید بارزترین موضعی که در این جهت قابل ذکر باشد، موضع اجماع گونه دانشمندان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) – از هر قبیله و تیره – در قبال حمله بیگانگان به سرزمین های اسلامی است. آنان (علمای شیعه) بر صف دفاع از حکومت عثمانی ایستادند، و هیچ اعتنایی به مظلومیت هایی که در همین حکومت متحمل شدند، نکردند و بر دوری خویشتن از تمامی حقوق اجتماعی چشم فرو بستند و آستین جهاد در راه دفاع از آن را – به خصوص در عراق – بالا زدند. در همین حال، عموم اهل سنت در آن روزگار، به سبب فساد و انحرافی که در آن حکومت می دیدند از پاسداری و دفاع از آن اجتناب کردند.

ایشان در خصوص مجاهدت علمای عصر حاضر در مسئله وحدت نیز می نویسد: «و هکذا الموقف الرائع لعلماء اهل البیت (علیهم السلام) فی هذا العصر تجاه القضیه الفلسطینیه بشکل خاص، بالرغم من ان عامه اهل فلسطین هم من اهل السنه، و لکن تعاطفوا معهم لیس علی المستوی السیاسی و القضیه الکبری فحسب، بل علی المستوی الاجتماعی و الفردی، و علی مستوی النضیحه و البذل و العطاء فی الدماء و الاموال و الدیار؛
و کان لموقف الامام الحکیم، و الامام کاشف الغطاء، و اخیرا الامام الخمینی رضوان الله علیه الذی ارتفع بالقضیه الفلسطینیه الی القضیه الاولی فی مجمل عمله السیاسی – لقد کان لهذه المواقف الرائعه المعانی و التجسید الرائع لهذه النظریه فی الوحده الاسلامیه، و لهذاا الفهم للاخوه الاسلامیه»^[17] در عصر حاضر نیز موضع دانشمندان مکتب اهل بیت (علیهم السلام) در قبال مسئله فلسطین بسیار قابل توجه است. عامه فلسطینیان سنی مذهبند ولی شیعیان نه تنها در جنبه های سیاسی و آرمانی که در مسائل اجتماعی و فردی و بذل مال و جان از همدلی و همکاری با آنان دریغ نکرده اند. نمونه های عینی این گونه مواضع را در موضع گیری های آیت الله العظمی حکیم (ره)، مرحوم کاشف الغطاء (ره)، امام خمینی(ره) که با تلاش های گسترده مسئله فلسطین را در راس مسائل سیاسی مورد اهتمام خود قرار دادند، می توان ملاحظه کرد. این بزرگان با عملکرئد خویش به چنین نظریه و دریافتی درباره وحدت و برادری اسلامی، جنبه عملی و کاربردی بخشیدند.

مطالب فوق صرفا بخش کوچکی از مباحث مطرح شده در کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین» به شمار می رود. از آنجایی که ذکر تمامی مباحث مهم کتاب، مجال مفصل تری را می طلبد لذا به جهت رعایت اختصار به همین میزان اکتفا می شود.

جمع بندی

از مجموع آنچه در این نوشتار ذکر شد مشخص می شود کتاب «الوحده الاسلامیه من منظور الثقلین» را می توان از جمله آثار مفیدی که در خصوص وحدت و تقریب نوشته شده به حساب آورد. چرا که آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) در این اثر ارزشمند، به تبیین مباحث مهمی همچون وجوب اتحاد مسلمانان، معنای وحدت، ثمرات آن، مضرات تفرقه، راه تحقق اتحاد مسلمین و حل اختلافات، عوامل ایجاد اختلاف در امت، نشانه های جامعه متحد اسلامی و تلاش علمای شیعه در جهت تحقق وحدت مسلمین می پردازد.