نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

آیت‌الله محمد حسین کاشف‌الغطاء (ره) از پیشگامان صلح و همبستگی میان مسلمانان بود؛ عالِمی که وحدت را نه شعار، بلکه رسالتی الهی می‌دانست. پژوهش حاضر با واکاوی اندیشه‌ها و سیره‌ عملی او، نشان می‌دهد که مرحوم کاشف‌الغطاء (ره) با زبان علم و عمل، ندای همگرایی سر داد و برای تقویت اتحاد امت از هیچ تلاشی فروگذار نکرد.

مقدمه

در میان عالمان برجسته‌ی مسلمان، نام آیت‌الله شیخ محمدحسین کاشف‌الغطاء‌(ره) به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پیشگامان وحدت اسلامی می‌درخشد. او در سال ۱۲۹۴ هجری قمری در نجف اشرف دیده به جهان گشود. پدرش، آیت‌الله شیخ علی کاشف‌الغطاء‌(ره)، از مجتهدان نامدار عراق در آن روزگار بود و جد او، آیت‌الله شیخ جعفر کاشف‌الغطاء‌(ره)، مشهورترین فرد این خاندان علمی و دینی به شمار می‌رود.

آیت‌الله کاشف‌الغطاء در ده‌سالگی وارد حوزه‌ی علمیه‌ی نجف شد و پس از گذراندن مراحل مقدماتی و سطوح عالی، در درس‌های خارج فقه و اصول استادان برجسته‌ای چون آیت‌الله سید کاظم یزدی‌(ره) ـ صاحب عروه الوثقى ـ، آخوند خراسانی‌(ره)، محدث نوری‌(ره) و آیت‌الله میرزا باقر اصطهباناتی‌(ره) شرکت کرد.

مرحوم کاشف‌الغطاء در همان سال‌ها مورد توجه ویژه‌ی استادان خود، به‌ویژه آیت‌الله سید کاظم یزدی بود؛ تا آنجا که وی (صاحب عروه) پاسخ‌گویی به بسیاری از پرسش‌های علمی و فقهی را به ایشان واگذار می‌کرد.

آیت‌الله شیخ محمدحسین کاشف‌الغطاء پس از درگذشت برادرش، شیخ احمد آل‌کاشف‌الغطاء‌(ره)، به مقام مرجعیت نائل آمد و گروه‌هایی از مسلمانان هند، ایران، قطیف، افغانستان و عشایر عراق از وی تقلید می‌کردند.

شایان ذکر است که از این فقیه و متفکر نامدار شیعه، حدود هشتاد جلد اثر علمی و فقهی بر جای مانده که هر یک بیانگر ژرفای اندیشه و گستره‌ی دانش اوست.^[1]

ایشان افزون بر فعالیت های علمی و پژوهشی فراوان، سفرهای متعددی نیز به مناطقی همچون حجاز، سوریه، لبنان، ایران، پاکستان و حتی فلسطین اشغالی داشت. آیت الله کاشف الغطاء (ره) در این سفرها ضمن تبیین مباحثی در خصوص حل مشکلات امت اسلامی و استکبارستیزی، همچنین بر وحدت مسلمین نیز بسیار تاکید می فرمود.^[2] به عنوان نمونه ایشان که در سال 1329ق، به جهت ادای فریضه حج به مکه مکرمه مشرف شده بود با برخی از دانشمندان و بزرگان اهل تسنن دیدار کرده و در این دیدارها در رابطه با ضرورت تحقق وحدت مسلمین و پرهیز از تفرقه سخن گفت.^[3]

بایسته ذکر است افزون بر مباحث رد و بدل شده در خلال این سفرها، همچنین از آیت الله کاشف الغطاء (ره)، اقدامات دیگری نیز در خصوص تقویت اتحاد در امت اسلامی مشاهده می شود که از مجموع این موارد می توان دریافت که ایشان از جمله عالمان داعیه دار وحدت در جهان اسلام به شمار می رود.

در ادامه به برخی از عملکرد مهم مرحوم کاشف الغطاء (ره) در حوزه اتحاد امت اشاره خواهد شد.

مروری بر عملکرد آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در راستای وحدت مسلمین

برخی ازعملکرد مرحوم کاشف الغطاء (ره) در جهت تقویت وحدت و از بین رفتن تفرقه در جهان اسلام به شرح ذیل می باشند:

1. ممانعت از برپایی محافل اختلاف افکن

آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطاء ‌(ره)، هرگاه احساس می‌کرد مسئله‌ای ممکن است به تفرقه در میان مسلمانان بیانجامد، بی‌درنگ وارد میدان می‌شد و مردم را با بیان‌های روشنگرانه و اندرزهای وحدت‌آفرین از آن بازمی‌داشت. چنانکه یکی از معضلات دوران ایشان ـ یعنی نیمه‌ دوم قرن چهاردهم هجری قمری ـ، مسئله‌ اهانت به اهل‌سنت در قالب برپایی جشن‌هایی در دهه‌ نخست ماه ربیع‌الاول بود؛ آیینی که کم‌کم در میان برخی شیعیان عراق رواج می‌یافت.

آیت‌الله کاشف‌الغطاء (ره) با درک ژرفِ پیامدهای چنین رفتارهایی، در سوم ربیع‌الاول سال ۱۳۵۳ق گردهمایی بزرگی در حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) برپا کرد و طی سخنرانی‌ای دو ساعته، خطرات و پیامدهای ناگوار این‌گونه اقدامات را آشکار ساخت. سخنان او چنان تأثیر عمیقی بر دل و جان حاضران نهاد که اندکی بعد، ریشه‌ی این رسم ناپسند در شهرهای عراق از میان رفت و دیگر نشانی از آن باقی نماند.^[4]

2. سخنرانی وحدت آفرین در همایش عالمان مسلمان

در سال‌های نخستین اشغال فلسطین توسط رژیم صهیونیستی، آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطاء‌ (ره)، همراه با طیف قابل توجهی از عالمان مسلمان، همایشی را در آن سرزمین برگزار کردند تا از آرمان‌های ملت فلسطین دفاع نمایند.

جدای از آنکه نفس شرکت در چنین همایشی خود نمادی وحدت‌آفرین بود، همچنین مرحوم کاشف‌الغطاء‌(ره) در این گردهمایی عباراتی بی‌بدیل در تأکید بر اتحاد مسلمین ایراد فرمودند. برای نمونه، ایشان در بخشی از سخنان خود، ضمن اشاره به تأکید پروردگار بر برادری مسلمانان، به‌صراحت اعلام کردند: «الاسلام یقوم علی دعامتین: کلمه التوحید، و توحید الکلمه؛ فاذا لم تتوحد الکلمه – ایها المسلمون – فعلی الاسلام السلام»^[5] اسلام بر دو ستون استوار است: کلمه توحید، و وحدت کلمه (اتحاد)؛ اگر وحدت کلمه محقق نشود، اسلام از بین خواهد رفت.

بایسته‌ ذکر است که آیت‌الله کاشف‌الغطاء‌(ره) در همایش فلسطین، افزون بر طرح مباحث اتحاد مسلمین، نکات ارزشمندی در خصوص استکبارستیزی نیز بیان فرمودند^[6] که به جهت اختصار، از ذکر جزئیات آن‌ها صرف‌نظر می‌شود.

همچنین گفتنی است سخنان وحدت‌آفرین ایشان در همایش مزبور چنان تأثیرگذار بود که عالمان مسلمان پس از پایان سخنرانی از ایشان تجلیل کردند و همان شب، نماز عشاء به امامت مرحوم کاشف‌الغطاء (ره) توسط شیعیان و سنّی‌مذهبان اقامه گردید.^[7]

3. تجلیل از مجاهدت های داعیه داران تقریب

یکی دیگر از اقدامات آیت الله کاشف الغطاء (ره) در خصوص تقویت اتحاد در امت اسلامی، تجلیل از داعیه داران وحدت بوده است. بدین سان که ایشان وقتی مشاهده می کرد فرد یا افرادی در جهت وحدت مسلمین می کوشند، با نگارش نامه ای از آنان به جهت چنین مجاهدتی، تجلیل می فرمود. به عنوان نمونه هنگامی که مرحوم کاشف الغطاء (ره) از اقدامات کم نظیر شیخ محمود شلتوت (شیخ وقت الازهر مصر) اطلاع یافت، در نامه ای خطاب به او چنین نوشت: «فضيلة العالم الجليل الشيخ محمود شلتوت أيّده اللّه: اطّلعت على كلمة لكم في بعض الصحف، كان فيها للّه‌رضىً وللأُمّة صلاح، فحمدناه تعالى على أن جعل في هذه الأُمّة وفي هذا العصر من يجمع شمل الأُمّة ويوحّد الكلمة ويفهم حقيقة الدين ويزيد الإسلام لأهله بركةً وسلاماً، وما برحنا منذ خمسين عاماً نسعى جهدنا في التقريب بين المذاهب الإسلاميّة وندعو إلى وحدة أهل التوحيد».^[8] به محضر دانشمند بزرگوار، شیخ محمود شلتوت (ایده الله): من از مطلبی که شما در برخی روزنامه‌ها منتشر کرده بودید، آگاه شدم؛ مطلبی که رضای خداوند و صلاح و رستگاری امت در آن نهفته بود. از این رو خدای متعال را سپاس گفتیم که در این امت و در این دوران، کسی را قرار داده است که پراکندگی امت را جمع کند، صفوف را متحد سازد، حقیقت دین را درک نماید و برکت و صلح اسلام را برای اهل آن بیفزاید. ما خود نیز پنجاه سال است که برای نزدیک ساختن مذاهب اسلامی (تقریب) پیوسته می‌کوشیم و مردم را به سوی وحدت اهل توحید دعوت می کنیم.

4. صدور فتوای حرمت غیبت سنی مذهبان

آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) معتقد بودند که تمامی مسلمانان (اعم از شیعیان و یا اهل سنت) به جهت اقرار به شهادتین، واجب الاحترام هستند و لذا آبروی سنی مذهبان، همانند جان و مالشان محترم بوده و بنابراین غیبت آنان جایز نیست.^[9]

5. نامه نگاری به عالمان سنی مذهب

یکی دیگر از اقدامات ارزشمند مرحوم کاشف الغطاء (ره)، نامه هایی است که خطاب به علمای اهل سنت جهان اسلام نوشته شده است. موضوع اصلی تمامی این نامه ها، تاکید بر اتحاد مسلمین می باشد. به عنوان نمونه در بخشی از نامه ایشان خطاب به محمد بشیر ابراهیمی (از علمای مالکی مذهب جزائر) می خوانیم: «اساله (تعالی) ان ینجح مساعیکم و یبارک فی ایامکم و لیالیکم و یجعله عیدا سعیدا لکم و لعموم المسلمین و لا سعاده لهم الا بالاتفاق و توحید الکلمه و من کلماتی الموتمره ما قلته فی موتمر فلسطین قبل اکثر من عشرین سنه: ان الاسلام بنی علی دعامتین: کلمه التوحید و توحید الکلمه.
و لو ان المسلمین تدبروا آیه واحده من کتاب الله العظیم و هی قوله تعالی: (قل هو القادر علی ان یبعث علیکم عذابا من فوقکم او من تحت ارجلکم او یلبسکم شیعا و یذیق بعضکم باس بعض انظر کیف نصرف الایات لعلهم یفقهون) لو تدبروها لکفتهم حافزا علی جمع الکلمه و عدم التاثر بالخلافات المذهبیه و التعرات الطائفیه.»^[10] از خداوند متعال خواستارم که تلاش‌های شما را به ثمر رساند، روزها و شب‌هایتان را پربرکت گرداند، و این روز را عیدی فرخنده برای شما و همۀ مسلمانان قرار دهد. (البته) روشن است که برای مسلمانان، هیچ سعادتی جز در سایه همبستگی و اتحاد به وجود نمی آید.

همان‌گونه که بیش از بیست سال پیش در کنفرانس فلسطین هم گفتم: «اسلام بر دو ستون استوار است: کلمۀ توحید و توحیدِ کلمه.»
خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:« بگو: او قادر بر آن هست كه از فراز سرتان يا از زير پاهايتان عذابى بر شما بفرستد، يا شما را گروه گروه درهم افكند و خشم و كين گروهى را به گروه ديگر بچشاند. بنگر كه آيات را چگونه گوناگون بيان مى‌كنيم. باشد كه به فهم دريابند.» اگر مسلمانان در همین یک آیه تأمل می‌کردند، برایشان کافی بود تا انگیزه‌ای یابند برای پیوستگی و اتحاد کلمه و پرهیز از تأثر از اختلاف‌های مذهبی و تعصبات فرقه‌ای.

6. درج رهنمودهای وحدت‌بخش در مکتوبات آیت‌الله کاشف‌الغطاء (ره)

آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطاء‌ (ره) در بسیاری از آثار مکتوب خود نیز مباحث ارزشمندی پیرامون وحدت و تقریب مذاهب ارائه کرده‌اند. چنان‌که در آغاز کتاب «أصل الشیعة و أصولها» ـ که از مهم‌ترین تألیفات ایشان محسوب می‌شود ـ می‌توان نکات حائز اهمیتی را در این راستا مشاهده نمود؛

به عنوان نمونه، مرحوم کاشف‌الغطاء ‌(ره) در یکی از این فقرات، ضمن تأکید بر ضرورت به‌کارگیری عقل و کنار نهادن هوی و هوس توسط مسلمین، تصریح می‌فرمایند:«فیجد کل مسلم ان مصلحه اخیه المسلم هی مصلحه نفسه، فیسعی لها کما یسعی لمصالح ذاته، ذلک حیث ینزع الغل من صدره و الحقد من قلبه، و ینظر کل من المسلمین الی الآخر – مهما کان – نظر الاخاء لا نظر العداء، و یعین الرضا لا یعین السخط، و بلحاظ الرحمه لا الغضب و النقمه»^[11] مسلمین باید مصالح برادران دینی خود را همچون مصالح خود بدانند؛ همانطور که برای حفظ منافع خود می‌کوشند برای حفظ منافع دیگران نیز بکوشند؛ همچنین باید کینه و حسد را از صفحه دل‌ها بشویند و با چشم دوستی و محبت به یکدیگر نگاه کنند نه به چشم دشمنی و عداوت و خشم؛

آیت الله کاشف الغطاء (ره) در عبارتی دیگر دو شرط تحقق وحدت را اینگونه تبیین می فرماید:
«و اول شرط ذلک: سد باب المجادلات المذهبیه و اغلاقها تماما، فان اراد احد التنویه عن مذهبه فعلی شرط ان لا یمس مذهب غیره بسوء و لا غمیزه.
والشرط الثانی – بل هو الاول فی الاهمیه – ان یعقد المسلم قلبه علی الاخاه الصحیح لاخیه المسلم و ان یحب لاخیه ما یحب لنفسه ویبرا من کل حقد و حسد علیه جدا و حقیقه، لا لقلقله فی القول، و مخادعه فی اللسان و منافسه علی المصالح الفردیه و المنافع الذاتیه»^[12]
شرط اول این است که باب مجادلات مذهبی به کلی بسته شود و اگر کسی مایل بود درباره مذهب خود بحث نماید، طوری بحث کند که طرح مباحثش، بوی بدگویی و توهین به دیگری ندهد؛

اما شرط دوم -که از نظر اهمیت شاید در درجه اول باشد - این است که هر فرد مسلمانی، محبت سایر برادران مسلمانش را در کانون دل خویش پرورش دهد و آنچه برای خود می خواهد برای آنها نیز بخواهد قلب خود را از هر گونه آلایش، کینه و حسد پاک کند. ازصـمیم دل در این راه بکوشد نه فقط به صـرف گفتن و الفاظ فریبنده بی معناکه معمولًا به منظورحفظ منافع شخصـی گفته می شود.

بایسته ذکر است عبارات وحدت آفرین در کتاب «اصل الشیعه و اصولها» بیش از این موارد است که به جهت اختصار به همین میزان اکتفا می گردد.

جمع بندی

با توجه به آنچه در این نوشتار گذشت، روشن شد که آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطاء‌ (ره) از برجسته‌ترین پیشگامان اندیشه‌ وحدت و تقریب میان مذاهب اسلامی بوده است. وی در مسیر تحکیم پیوند امت اسلام، گام‌های ارزشمندی چون ایراد سخنرانی‌های اثرگذار در محافل علمی جهان اسلام، تجلیل از رهروان راه وحدت، مکاتبه با دانشمندان دیگر مذاهب و مقابله با هرگونه رفتار تفرقه‌انگیز برداشته است. همچنین گفتنی است ایشان باوری راسخ به حرمت جان، مال و آبروی تمامی مسلمین داشته و در نوشته جاتش نیز بیاناتی ژرف و ماندگار در خصوص ضرورت همبستگی و اتحاد امت اسلامی بر جای مانده است.