نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

دو فصلنامه «رساله التقریب» که قریب به 35 سال است به همت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی منتشر می شود، از جمله آثار مفید در حوزه وحدت و تقریب به شمار می رود. چرا که تاکنون در صد و نُه شماره این نشریه، مقالات مفید فراوانی (از سوی نویسندگان شیعه و سنی) با هدف گسترش گفتمان وحدت در جهان اسلام به چاپ رسیده اند. نظر به اهمیت بسیاری از مباحث موجود در این مقالات، لذا در نوشتار پیش رو به چهارده محور از مهم ترین مباحثی که در نشریه رساله التقریب تبیین شده اند، اشاره می گردد.

واژگان کلیدی:

مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، اتحاد، تفرقه، وحدت، رساله التقریب، شیعه، اهل سنت، مقاله.

مقدمه

یکی از مهم ترین دستاوردهای پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تاسیس نهادهایی برای تعمیق وحدت در امت اسلامی است. چنانکه شهید آیت الله سید علی خامنه ای (ره) در سال 1369ه‌ش، با هدف ایجاد تفاهم هرچه بیشتر میان علمای مسلمان و همچنین گسترش اندیشه تقریب بین اندیشمندان و فرهیختگان جهان اسلام، دستور تاسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی را صادر فرمودند.

به طور حتم تاسیس نهاد مذکور برکات فراوانی را برای جهان اسلام به دنبال داشته است چنانکه برگزاری کنفرانس های سالیانه وحدت اسلامی (با حضور اندیشمندان مسلمان کشورهای مختلف) از جمله این برکات به شمار می رود. همچنین به همت مسوولان مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، پژوهشگاهی با عنوان «پژوهشگاه مطالعات تقریبی» ایجاد شد که به همت این مرکز علمی، آثار فاخر و ارزشمند بسیاری در موضوع وحدت و تقریب به رشته تحریر در آمده و در معرض استفاده همگان قرار دارد.. به عنوان نمونه انتشار دوفصلنامه «رساله التقریب» یکی از مهم ترین مکتوبات تحت نظارت پژوهشگاه مطالعات تقریبی محسوب می شود که تاکنون در این نشریه، آثار مفیدی درخصوص تبیین اهمیت وحدت و مباحثی نظیر آن منتشر شده است.

بی تردید معرفی نشریه مذکور (که حتی بسیاری از پژوهشگران حوزه وحدت و تقریب با آن آشنایی ندارند) و همچنین تبیین محورهای موجود در آن نشریه، ثمرات متعددی به دنبال دارد لذا در نوشتار پیش رو ضمن معرفی گذرایی از نشریه رساله التقریب، همچنین به مباحث مهمی که در این سال ها در نشریه مزیور تبیین شده اند، اشاره خواهد شد.

معرفی نشریه «رساله التقریب»

همچنانکه در مباحث مقدماتی آمد دو فصلنامه «رساله التقریب» از سوی «پژوهشگاه مطالعات تقریبی» وابسته به مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی منتشر می شود.

اولین شماره این نشریه در ماه مبارک رمضان 1413ه‌ق انتشار یافت (زمانی که مرحوم آیت الله واعظ زاده خراسانی (ره) دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی بود)؛ و لذا باید گفت: رساله التقریب، قدمتی حدودا 35 ساله دارد که در نوع خود قدمتی کم نظیر به شمار می رود و طبعا نشان دهنده همت عالی و جدی مسوولان مجمع جهانی تقریب و پژوهشگاه مطالعات تقریبی است.

شایان ذکر است نشریه رساله التقریب به زبان عربی منتشر می شود و تا کنون 109 شماره از این نشریه به چاپ رسیده که آخرین شماره آن در پاییز و زمستان 1446ه‌ق در معرض استفاده همگان قرار گرفته است. البته در برخی از سال ها این نشریه بنا به دلایلی که نگارنده از آن مطلع نیست، منتشر نشده است. به عنوان نمونه در سال های 1437ق تا 1441ق حتی یک شماره از این دوفصلنامه منتشر نشد.

همچنین گفتنی است یکی از مهم ترین ویژگی های نشریه رساله التقریب این است که افزون بر مقالات نویسندگان شیعی، مقالات پژوهشگران سنی مذهب را نیز در خود جای داده است. به عنوان نمونه برخی از عالمان و محققین شیعه که مقالات و آراءشان در این نشریه به چاپ رسیده، عبارتند از:
آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دامت برکاته)، آیت الله العظمی سبحانی (دامت برکاته)، آیت الله العظمی جوادی آملی (دامت برکاته)، علامه جعفری (ره)، آیت الله سید محمد حسین فضل الله (ره)، شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره)، آیت الله واعظ زاده خراسانی (ره)، آیت الله تسخیری (ره)، امام موسی صدر (ره)، آیت الله سید هادی خسروشاهی (ره) و دکتر سید جعفر شهیدی (ره)؛

برخی از نویسندگان سنی مذهب که آراء و اقوالشان در این نشریه به چاپ رسیده نیز عبارتند از:
ابوالاعلی مودودی، شیخ محمود شلتوت، محمد غزالی، محمد سید طنطاوی، شیخ احمد الزین، شیخ علی جمعه، احمد طیب، شهید محمد سعید رمضان البوطی، غازی یوسف حنینه، و صبحی صالح؛

البته در کنار انتشار مباحث و نوشته جات علمای فریقین، همچنین در این نشریه، مقالات و نظرات برخی از نویسندگان سعودی نظیر سلمان العوده، عائض القرنی و عبدالله بن محمد بن ابراهیم آل الشیخ (وزیر وقت دادگستری عربستان) منتشر شده است که به نظر اقدامی قابل تامل و مورد نقد می باشد.

به هر حال در مجموع، مباحث مفیدی در سلسله شماره های دوفصلنامه رساله التقریب به چاپ رسیده که به برخی از این مباحث در ادامه اشاره خواهد شد.

مروری بر مهم ترین محورهای موجود در نشریه «رساله التقریب»

همچنانکه گفته شد در دوفصلنامه رساله التقریب، مباحث ارزشمندی در خصوص مسئله وحدت و تقریب تبیین شده است که برخی از این مباحث به شرح ذیل می باشند:

1. مفهوم وحدت و تقریب

امروزه برخی از خناسان با هدف ایجاد تنفر نسبت به مسئله وحدت، تعاریف نادرستی از آن ارائه کرده و ادعا می کنند که در حقیقت وحدت به معنای عقب نشینی از مذهب و دست برداشتن از اعتقادات مذهبی است. حال آنکه با مطالعه مقالات و تصریحات داعیه داران وحدت در نشریه رساله التقریب مشخص می شود این ادعا خلاف واقع بوده و نادرست است. در ادامه به برخی از عبارات موجود در این خصوص اشاره می شود. شایان ذکر است مباحث ارائه شده درباره معنای وحدت را می توان به دو بخش ذیل تقسیم نمود:

اول: وحدت به چه معنایی نیست؟

به یقین مراد از وحدت این نیست که همه مذاهب در یک مذهب حل شوند. همچنین مراد این نیست که شیعیان، سنی شده و یا اهل سنت پیرو مکتب تشیع شوند. چنانکه آیت الله محمد واعظ زاده خراسانی (ره) در عبارتی صریح می نویسد: «قد یتصور احد انها اتفاق المسلمین فی کل شوونهم العقائدیه و العبادیه و فی کل العادات و التقالید...ای ان ینضوی المسلمون فی مشارق الارض و مغاربها تحت لواء حکومه واحده، و قانون واحد، و سیاسه واحده، و نظام سیاسی و اقتصادی واحد، او انصهار القومیات و العناصر و الشعوب فی مجموعه بشریه واحده خالیه من کل هذه الاختلافات. مثل هذه التصورات الخیالیه تجعل مفهوم الوحده مستحیلا لانه یتعارض مع سنن الله و الفطره و الطبیعه البشریه»^[1] گاهی ممکن است کسی گمان کند مقصود (از وحدت) این است که مسلمانان در تمامی شئون عقیدتی، عبادی، و در تمام آداب و رسوم با یکدیگر اتفاق‌نظر داشته باشند…یعنی مسلمانانِ شرق و غرب عالم، زیر پرچم یک حکومت، یک قانون، یک سیاست، و یک نظام سیاسی و اقتصادی واحد قرار گیرند؛ یا اینکه قومیت‌ها، نژادها و ملت‌ها در یک مجموعه‌ی انسانیِ واحد و عاری از هرگونه اختلاف، ذوب و منسجم شوند. چنین تصورات خیالی‌ای، مفهوم وحدت را ناممکن می‌سازد؛ زیرا با سنت‌های الهی، فطرت و طبیعت بشری در تضاد است.

در عبارات آیت الله تسخیری (ره) نیز در این باره می خوانیم: «لا یعنی التقریب اغلاق باب البحث الکلامی و لا باب بحث التاریخی بل و لایطلب من احد ان یتنازل عن ایمانه بان مذهبه هو الحق او الاحق بالاتباع»^[2] تقریب به معنای بستن باب بحث‌های کلامی و تاریخی نیست؛ از هیچ‌کس خواسته نمی‌شود که از این باورِ خود که مذهبش بر حق است یا شایسته‌ترین مذهب برای پیروی است، دست بکشد.

شیخ محمود شلتوت نیز در این راستا عبارتی دارد که موید دو فرمایش قبلی است: «لا نرید و لا ندعوا بین الناس علی مذهب واحد لا نرید ان یندمج مذهب الشیعه فی مذهب السنه، و لا مذهب السنه فی مذهب الشیعه»^[3] ما نه در پی یکی کردنِ مذاهب هستیم و نه مردم را به سوی مذهبی واحد فرا می‌خوانیم؛ نه می‌خواهیم مذهب شیعه در تسنن ادغام شود و نه مذهب سنی در تشیع.

با این همه باید گفت: این ادعا که برخی می گویند: وحدت به معنای عقب نشینی از مذهب است، ادعایی نادرست و در حقیقت تهمتی به داعیه داران وحدت به شمار می رود.

دوم: وحدت به چه معنایی است؟

حال که مشخص شد وحدت به معنای دست برداشتن از مذهب خود نیست، سوالی که مطرح می شود این است که پس وحدت و تقریب به چه معنایی به کار می روند؟ در عبارات اندیشمندان و علمای مسلمان به این سوال حائر اهمیت پاسخ داده شده است. به عنوان نمونه آیت الله تسخیری (ره) در بیانی جامع وحدت را اینگونه تعریف می کند: «ان التقریب فی راینا یعنی:
1: التمسک بالمبادی و الاصول الاسلامیه المسلم بها و التعاون فی الساحات المشترکه بین المذاهب.
2: السعی الحثیث لکشف هذه المیادین المتفق علیها و توسیعها.
3: رجوع کل فرد الی مذهبه الخاص فی الامور التی تختلف فیها المذاهب – و ما اقلها – و یعذر الواحد منا الآخر فیما نختلف فیه من اجتهادات.
4: تنمیه الآداب و الاخلاق التقریبیه من قبیل: التالف و حسن الظن و الرقی بمستوی التفاهم و الاحساس بالاخوه و التکافل.»^[4] در نگاه ما تقریب عبارت است از:
1. تمسک به اصول و مبانیِ مسلّمِ اسلامی و همکاری در عرصه‌های مشترک میان مذاهب.
2. تلاشِ جدی برای شناساییِ این زمینه‌های موردِ اتفاق و گسترشِ آن‌ها.
3. رجوعِ هر فرد به مذهبِ خویش در اموری که مذاهب در آن اختلاف دارند – که البته بسیار اندک است – و اینکه در مواردِ اجتهادیِ اختلافی، یکدیگر را معذور بدانیم.
4. پرورشِ آداب و اخلاقِ تقریبی؛ از قبیلِ الفت، حسنِ ظن، ارتقای سطحِ تفاهم، و تقویتِ احساسِ برادری و همبستگی.

در عبارت شیخ محمود شلتوت نیز راجع به مفهوم وحدت آمده است: «نرید ان یصل المسلمون فی مختلف طوائفهم الی لون واضح من الوان التعاون القائم علی المحبه و علی ترک العصبیه و الترفع عن التنابز بالالقاب و البعد عن سوء الظن»^[5] هدف ما این است که مسلمانان، فارغ از تفاوتِ طوایفشان، به سطحِ روشنی از همکاری دست یابند که بر محور محبت، رها کردنِ تعصبات، پرهیز از القابِ ناخوشایند و دوری از بدگمانی بنا شده باشد.

آیت الله واعظ زاده خراسانی (ره) نیز تصریح می کند: «فالوحده الاسلامیه او الاتحاد الاسلامی عباره عن وحده کلمه الامه تجاه قضایاها الاساسیه و اهدافها المشترکه و وقوفها صفا واحدا امام الاعداء و هی الغایه القصوی للمصلحین فی العام الاسلامی»^[6]وحدت اسلامی یا اتحاد اسلامی، یعنی وحدتِ کلمه‌ی امت در برابر مسائلِ بنیادین و اهدافِ مشترکش، و ایستادنِ یکپارچه و هم‌دل در برابر دشمنان؛ و این، والاترین غایتِ مصلحین در جهان اسلام است.

پس وحدت به معنای تکیه بر مشترکات، برخورد مناسب با پیروان سایر مذاهب و همچنین قرار گرفتن مسلمین در صفی واحد علیه دشمنان اسلام می باشد.

2. تاکید خداوند متعال بر اتحاد مسلمین

یکی دیگر از محورهای مهم در سلسله مقالات نشریه رساله التقریب، تبیین این مسئله است که وحدت از جمله دستورات و تاکیدات یقینی پروردگار متعال به شمار می رود. چنانکه دکتر سید جعفر شهیدی (ره) در بیانی صریح می نویسد: «دعوه المسلمین الی الوحده و عدم التفرق لیست ولیده العصر، و لا من مخترعات دارالتقریب او مجمع التقریب، بل بدات منذ ان انزل الله تعالی علی قلب نبیه العظیم قوله عز من قائل: "واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا" و حذرهم من الشقاق و حثهم علی عدم التخاصم و قال: "و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم"»^[7] دعوتِ مسلمانان به وحدت و پرهیز از تفرقه، امری نوظهور و ساخته‌وپرداخته‌ی "دارالتقریب" یا "مجمع تقریب" نیست؛ بلکه از همان زمانی آغاز شد که خداوند متعال این کلامِ خود را بر قلبِ پیامبرِ اعظم (صلی الله علیه وآله) نازل فرمود: "و همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید"؛ و ایشان را از شقاق و تفرقه برحذر داشت و به پرهیز از نزاع فراخواند و فرمود: "و با یکدیگر نزاع نکنید که سست شوید و قدرت و شوکتتان از میان برود".

مرحوم شیخ احمد الزین (از عالمان مطرح اهل سنت معاصر در لبنان) نیز در این باره نوشته است: «تبدا الدعوه للوحده الاسلامیه منطلقه من کتاب الله تبارک و تعالی حیث یقول تبارک و تعالی فی سوره آل عمران: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»^[8]
نلاحظ فی هذه الایات الکریمه من سوره آل عمران ان الایه الاولی تدعوا المومنین لتقوی الله تعالی، و ذلک بالالتزام بطاعه الله تعالی و طاعه رسوله المصطفی (صلی الله علیه وآله) و ذلک بصدق و اخلاص فیطاع و لا یعصی و طاعته بالاعتصام بحبل الله و الالتزام بعقیده التوحید و ما جاء به الشرع الحنیف، و بوحده متینه و ینهی عن التفرقه، مذکرا بما کانت علیه القبائل العربیه من نزاع و شقاق و عداوه، و کیف ان نعمه الالفه قد انهت هذا النزاع و وحدت الامه، ثم یامر فی الایه الثالثه بان تقوم جماعه من بین صفوف الامه بالدعوه للاسلام و ما جاء به الشرع الحنیف، من قیم و امر بالمعروف و نهی عن المنکر و قد تشکل هذه الجماعه الآمره بالمعروف و الناهیه عن المنکر الدعوه اللازمه لحمایه المجتمع افرادا و جماعات من الانحراف و سقوط الامه فی التفرقه و النزاعات المودیه و التشرذم، و تاتی الایه الکریمه فی سوره الانبیاء لتوکد الوحده فی الامه الاسلامیه فی ظل مراقبه الله تعالی و التقوی حیث یقول تعالی: «ان هذه امتکم امه واحده و انا ربکم فاعبدون»^[9] و کاَن الامه فی حرص علی وحدتها انما تعبدالله تعالی، و فی عباده الله وحده تترفع الامه عند النزاع و التفرقه بسبب الاهواء و العصبیات و فی مجال التاکید علی وحده الامه الاسلامیه یقول تبارک و تعالی: «و ان هذه امتکم امه واحده و انا ربکم فاتقون»^[10] و کاَن هذه الایه الکریمه التی وردت فی سوره المومنون توکد علی الوحده الاسلامیه فی ظل الربوبیه لله تعالی و التوجه الیه وحده بالعباده «و انا ربکم فاعبدون»؛^[11] دعوت به وحدت اسلامی از کتاب خداوند تبارک و تعالی آغاز می‌شود؛ آنجا که در سوره آل‌عمران می‌فرماید: "ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آن‌گونه که شایسته تقوای الهی است، از او پرهیز کنید و نمیرید، مگر در حالی که مسلمان باشید. و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید! و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید، آنگاه که دشمنان یکدیگر بودید، و خداوند میان دل‌های شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدید؛ و شما بر لبه پرتگاهی از آتش بودید، پس شما را از آن نجات داد. این‌چنین، خداوند آیات خود را برای شما آشکار می‌سازد شاید هدایت شوید. باید از میان شما، گروهی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنان همان رستگارانند."
در این آیات نورانی سوره آل‌عمران می‌بینیم که آیه نخست، مؤمنان را به تقوای الهی فرا می‌خواند؛ تقوایی که با التزام به اطاعت از خداوند متعال و پیامبر برگزیده‌اش (صلی الله علیه وآله) با صداقت و اخلاص حاصل می‌شود؛ اطاعتی که در آن سرپیچی راه ندارد و نمودِ آن، چنگ زدن به ریسمان الهی، پایبندی به عقیده توحید و احکام شریعت پاک است. این آیات، بر وحدتی استوار تأکید ورزیده و از تفرقه نهی می‌کنند، و یادآورِ نزاع‌ها، شکاف‌ها و دشمنی‌هایی هستند که پیش از اسلام میان قبایل عرب حاکم بود؛ چنان‌که نعمتِ "الفت" به این درگیری‌ها پایان داد و امت را یکپارچه ساخت.
سپس در آیه سوم، خداوند دستور می‌دهد که گروهی از میان امت برخیزند و به سوی اسلام و ارزش‌های برخاسته از شریعت پاک، یعنی امر به معروف و نهی از منکر، دعوت کنند. این گروهِ مصلح، همان هسته اصلیِ دعوتِ ضروری برای محافظت از افراد و جامعه در برابر انحراف، و پیشگیری از سقوط امت در گرداب تفرقه، نزاع‌های ویرانگر و چنددستگی است.
همچنین، آیه شریفه سوره انبیاء بر وحدت امت اسلامی در سایه نظارت الهی و تقوا تأکید می‌ورزد: "این امتِ شما، امتی واحد است و من پروردگار شمایم؛ پس تنها مرا بپرستید." گویی امت، در حفظِ وحدت خویش، در حال عبادتِ خداوند متعال است؛ و در پرتو عبادتِ یگانه خداوند است که امت از نزاع و تفرقه‌های ناشی از هواهای نفسانی و تعصبات، فراتر می‌رود.
در راستای تأکید بر وحدت امت اسلامی، خداوند تبارک و تعالی در سوره مؤمنون نیز می‌فرماید: "و این امتِ شما، امتی واحد است و من پروردگار شمایم؛ پس از من پروا کنید." گویی این آیه شریفه بر وحدت اسلامی در سایه ربوبیت الهی و توجه به عبادتِ خالصانه او تأکید دارد: "من پروردگار شمایم؛ پس مرا بپرستید".

بنابراین این نگاه که وحدت، از اموری به شمار می رود که در دهه های اخیر ایجاد شده است، نادرست و خلاف واقع است چرا که این مسئله از جمله تاکیدات و اوامر حتمی پروردگار متعال محسوب می شود.

3. تاکید رسول خدا (صلی الله علیه وآله) بر وحدت امت

پرواضح است وقتی مسئله ای مورد تاکید خدای متعال بود، قطعا مورد تاکید رسولش (صلی الله علیه وآله) نیز خواهد بود. از این رو آنطور که داعیه داران وحدت نیز تبیین کرده اند، پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) از اولین روزهای رسالتش به اتحاد مسلمین اهتمام می ورزید و بدان امر می فرمود.

آیت الله واعظ زاده خراسانی (ره) این مهم را اینگونه تشریح کرده است: «قد قام النبی (صلی الله علیه وآله) فی بدایه الهجره بعد ان اعلن ان المسلمین امه واحده -کما یاتی- بعقد الاخوه بین المهاجرین و الانصار، قال ابن اسحاق: و آخی رسول الله (صلی الله علیه وآله) بین اصحابه من المهاجرین و الانصار فقال لهم: «تآخوا فی الله اخوین اخوین، ثم اخذ بید علی بن ابی طالب (علیهماالسلام)، فقال: هذا اخی» ثم ذکر ابن اسحاق مواخاه الآخرین بعضها بین مهاجری و انصاری و بعضها بین مهاجری و مهاجری»^[12]پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) در آغاز هجرت، پس از آنکه اعلام فرمود مسلمانان "امتی واحد" هستند، پیمان برادری میان مهاجرین و انصار بست. ابن‌اسحاق می‌گوید: رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) میان یارانش از مهاجرین و انصار پیمان برادری برقرار کرد و به آنان فرمود: "در راه خدا دوتا‌ دوتا با هم برادر شوید"؛ سپس دست علی بن ابی‌طالب (علیهما السلام) را گرفت و فرمود: "او برادر من است". آنگاه ابن‌اسحاق برادری سایرین را برمی شمارد که برخی بین مهاجر و انصار و برخی بین مهاجر و مهاجر بود.

در عبارت شیخ احمد الزین نیز در این باره می خوانیم: «ثم تاتی الاحادیث النبویه الشریفه و اعمال النبی (صلی الله علیه وآله) لتطبق ما ورد فی کتاب الله تعالی من دعوات للوحده علی الارض و الواقع فیقول (صلی الله علیه وآله) واصفا الوحده بالبنیان المرصوص و ذلک فی الحدیث الشریف الذی رواه الشیخان البخاری و مسلم: «المومن للمومن کالبنیان یشد بعضه بعضا» و یصف رسول الله (صلی الله علیه وآله) الوحده القائمه بین المومنین فی تعاونهم و تراحمهم و تعاطفهم کمثل الجسد الواحد و ذلک یقول فی الحدیث الشریف الذی رواه الامام احمد و الامام مسلم «مثل المومنین فی توادهم و تراحمهم و تعاطفهم کمثل الجسد الواحد اذا اشتکی منه عضو تداعی له سائر الجسد بالسهر و الحمی»^[13]سپس احادیث شریف نبوی و سیره عملی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرامی‌رسند تا دعوت‌های قرآنی به وحدت را در میدان عمل پیاده کنند. ایشان در حدیث شریفی که بخاری و مسلم روایت کرده‌اند، این وحدت را به ساختمانی مستحکم تشبیه می‌کنند: "مؤمن نسبت به مؤمن، همچون بنایی است که اجزای آن یکدیگر را نگاه می‌دارند."
همچنین رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) وحدت میان مؤمنان در عرصه همکاری، مهرورزی و همدلی را به پیکر واحدی تشبیه کرده‌اند؛ چنان‌که در حدیث روایت‌شده توسط احمد بن حنبل و مسلم نیشابوری آمده است: "مؤمنان در دوستی، مهربانی و دلسوزی نسبت به یکدیگر، همچون یک پیکرند؛ که اگر عضوی از آن به درد آید، سایر اعضا با بی‌خوابی و تب، با آن همدردی می‌کنند."

4. توصیه ائمه اهل بیت (علیهم السلام) به تقریب

ائمه اهل بیت (علیهم السلام) نیز به پیروی از خداوند متعال و رسول الله (صلی الله علیه وآله) نسبت به اتحاد مسلمین اهتمام می ورزیدند. چنانکه شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره) در تبیین این مسئله چنین تصریح کرده است: «ان قضیه التقریب فی نظریه اهل البیت (علیهم السلام) قضیه اساسیه و رئیسیه و واجب من الواجبات الشرعیه و اول من رفع شعار التقریب بین المسلمین هم اهل البیت (علیهم السلام) و لم یرفعوه شعارا یتحدثون عنه فحسب بل جسدوه ایضا حاله عملیه و خارجیه و تطبیقیه»^[14]مسئله‌ی تقریب در دیدگاه اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، موضوعی اساسی و بنیادین و از واجبات شرعی است. نخستین کسانی که شعار تقریب میان مسلمانان را مطرح کردند، خودِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بودند؛ و آن را صرفاً به عنوان یک شعارِ گفتاری مطرح نکردند، بلکه آن را به شکلی عملی، عینی و کاربردی محقق ساختند.

با این همه مشخص می شود وحدت از جمله تاکیدات و دستورات یقینی پروردگار متعال، پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و ائمه اهل بیت (علیهم السلام) به حساب می آید.

5. وجوب تلاش مسلمانان برای تحقق وحدت

فارغ از مباحث فوق که نشان دهنده وجوب وحدت مسلمین است، همچنین عالمان و اندیشمندان مسلمان در موارد متعددی – که برخی از آنها در رساله التقریب ذکر شده اند- به وجوب تلاش برای تحقق وحدت، تصریح کرده اند. به عنوان نمونه در عبارت شیخ احمد طیب (رئیس الازهر مصر) آمده است: «اننی من موقع العلم و من واقع المسوولیه الشرعیه اقرر ان السعی لوحده المسلمین فرض»^[15] بر پایه‌ی مبانی علمی و در راستای مسئولیت شرعی‌ام، تصریح می‌کنم که تلاش برای وحدت مسلمانان، فریضه‌ای واجب است.

6. نیاز آحاد امت به اتحاد

پرواضح است حتی اگر وحدت، واجب شرعی هم نمی بود، قطعا مسلمین به جهت نیازی که به آن دارند می بایست به وحدت ملتزم می بودند. چنانکه شیخ علی جمعه (مفتی اعظم سابق مصر) در این خصوص می گوید: «نحن فی زمن یحتاج الی الوحده، قال تعالی: "واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا"، اذن یجب علینا ان نتحد»^[16] ما در روزگاری هستیم که (امت) به وحدت نیاز دارد؛ خداوند متعال فرموده است: و همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید. از این رو، بر ما واجب است که متحد شویم.

مرحوم احمد الزین نیز این نیاز را اینگونه تبیین می کند: «و ان الوحده الاسلامیه بالاضافه الی انطلاقتها من الالتزام بکتاب الله و بهدی رسول الله (صلی الله علیه وآله) الا انها تبقی حاجه ماسه لنا معشر المسلمین، خاصه فی هذا العصر و ذلک بعد ان شاهدنا الاهانه التی وجهت الی سیدنا رسول الله (صلی الله علیه وآله) و ما حدث فی العراق و افغانستان و ما یجری فی فلسطین منذ اکثر من ستین سنه و لابد من الوحده الاسلامیه کی ننهض کامه و نتعاون و نتحابب و نتکامل فی کل المجالات خاصه فی السیاسه و الاقتصاد»^[17] وحدت اسلامی، افزون بر آنکه بر پایه التزام به کتاب خدا و هدایتِ رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) استوار است، برای ما مسلمانان، به‌ویژه در این عصر، نیازی حیاتی به‌شمار می‌آید؛ به‌ویژه پس از مشاهده اهانت‌های روا داشته شده به ساحت مقدس پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و آنچه در عراق و افغانستان رخ داد و آنچه بیش از شصت سال است که در فلسطین می‌گذرد. از این‌رو، برای آنکه به‌عنوان یک امت، سرافرازانه برپا خیزیم، با یکدیگر همکاری کنیم، بذر محبت بکاریم و در تمامی عرصه‌ها، به‌ویژه در سیاست و اقتصاد، تکمیل‌کننده‌ی یکدیگر باشیم، تمسک به وحدت اسلامی امری؛

پس وحدت از جمله نیازهای حتمی امت اسلامی است و چنانکه برخی از اندیشمندان تاکید کرده اند، یک روز تاخیر در تحقق آن، خسارات بزرگی را به دنبال دارد.^[18]

7. ثمرات وحدت مسلمین

یکی دیگر از محورهای مهمی که در سلسله مقالات نشریه رساله التقریب به چشم می خورد، تشریح ثمرات وحدت مسلمین است. بدین سان که در این مقالات برخی از برکات اتحاد امت تبیین شده است. به عنوان نمونه در عبارت مرحوم آیت الله سید محمد حسین فضل الله (ره) می خوانیم: «ان الوحده الاسلامیه هی قاعده للقوه للمسلمین و هی منطلق التقدم و الحریه و الابداع فی العالم الاسلامی کله من اجل ان یکون قوه عالمیه کبری تساهم فی صنع مستقبل العالم باسره»^[19] وحدت اسلامی، پایه‌ی قدرت مسلمانان و سرچشمه‌ی پیشرفت، آزادی و نوآوری در سراسر جهان اسلام است؛ تا مسلمین تبدیل به نیرویی بزرگ در عرصه‌ی جهانی شوند و در ساختن آینده‌ی همه‌ی جهان سهم داشته باشند.

8. آثار شوم تفرقه در جهان اسلام

مسئله تبیین پیامدها و آثار شوم تفرقه نیز از دیگر مباحث مطرح شده در رساله التقریب به شمار می رود. چنانکه آیت الله دری نجف آبادی (دامت برکاته) در این راستا تصریح می کند: «یجب الحذر کل الحذر من ان یودی هذا الاختلاف فی وجهات النظر الی التنازع و التخاصم و الوقوع فی فخ الطائفیه البغیضه، و ما ینتج ذلک من تفرق شمل الامه و تشرذمها و ضعفها و هوانها. قال تعالی فی محکم کتابه الکریم: "ولا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکم واصبروا ان الله مع الصابرین"»^[20] باید با تمام وجود مراقب بود که این اختلاف‌ نظرها به نزاع و خصومت نیانجامد و ما را در دام فرقه‌گراییِ شوم گرفتار نکند؛ چرا که پیامدِ آن، از هم گسستنِ صفوفِ امت، پراکندگی، ضعف و خواریِ آن خواهد بود. خداوند متعال در کلامِ استوار خویش می‌فرماید: "با یکدیگر نزاع نکنید که سست می‌شوید و شوکتتان از میان می‌رود؛ و شکیبایی پیشه کنید که خداوند با شکیبایان است."

با این همه باید گفت: وحدت مسلمین موجب قدرت یافتن امت و تفرقه منجر به ضعف و خواری می شود. حال باید دید چگونه می توان موجب تحقق وحدت در جهان اسلام شد؟ در بخش بعد درنگی پیرامون این مهم سخن به میان خواهد آمد.

9. عوامل بروز وحدت در امت اسلامی

اندیشمندان مسلمان همواره تاکید کرده اند تحقق وحدت و اتحاد که برکات فراوانی به همراه دارد، امری ممکن و شدنی است.^[21]

البته برای محقق شدن آن باید گام های عملی را برداشت و به عوامل ایجادش در جهان اسلام ملتزم بود. برخی از این عوامل که در فرمایش آیت الله مکارم شیرازی (دامت برکاته) در شماره 58 نشریه رساله التقریب ذکر شده اند، عبارتند از: «1. الخطوه الاولی لتقریب الافکار هی تقریب الافراد بمعنی اقامه الموتمرات الجامعه لعلماء المذاهب المختلفه و الاستماع لآراء بعضها البعض و لیس عن لسان الاعداء.
2. قیام النخب یتوعیه الناس علی عدم وجود اختلاف فی الاصول الاسلامیه و اعمال الحج هی خیر مثال.
3. تنبیه المسلمین بالنسبه للاخطار التی تواجه الاسلام و المسلمین و التی هی لهم بالمرصاد کالاساءه للاسلام و النبی (صلی الله علیه وآله) و کتاب الآیات الشیطانیه فالحذر مطلوب و علی المسلمین الانتباه.»^[22] ۱. نخستین گام برای تحقق تقریب، نزدیک کردنِ اشخاص به یکدیگر است؛ بدین معنا که همایش‌های فراگیری با حضور علمای مذاهب مختلف برگزار شود تا آراء و نظراتِ یکدیگر را مستقیماً از زبان همدیگر بشنوند، نه از زبان دشمنان.
2. تلاشِ نخبگان برای آگاهی‌بخشی به مردم در خصوص وحدت؛
3. هشدار دادن به مسلمانان در برابر خطراتی که اسلام و جامعه‌ی اسلامی را تهدید می‌کند و در کمین آن‌هاست – همچون توهین به ساحت مقدس اسلام و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و انتشار کتاب‌هایی نظیر "آیات شیطانی" –؛ از این‌رو هوشیاری ضروری است و مسلمانان باید کاملاً مراقب باشند.

آیت الله تسخیری (ره) نیز عوامل تحقق وحدت را اینگونه تشریح کرده است: «1: بذل الجهود و المساعی لتعرف علماء المذاهب بعضهم علی البعض الآخر.
2: کشف المجالات المشترکه ثم بذل الجهود لتنمیه هذه المجالات؛ نحن مکلفون بالبحث عن وجهات النظر المشترکه؛ و لهذا فان الایه المبارکه (تعالوا الی کلمه سواء بیننا و بینکم) ترشدنا الی الحوار بین الادیان و بطریق اولی یلزمنا اکتشاف المجالات المشترکه بین المذاهب الاسلامیه و ثم بذل الجهود لتنمیه هذه المجالات.
3: بذل المساعی و النشاطات الحمیده فی سبیل توسعه و ترویج عوامل الوحده و ازاله اسباب الاختلاف و عوامل الفرقه.
4: العمل لازاله الخواجز النفسیه بین اتباع المذاهب التی افرزتها المقولات التاریخیه من جهه و دسائس العدو من جهه اخری.
5: التقریب بین جماهیر المسلمین.
6: و بصوره طبیعیه یلزم ان یکون هدف التقریب ازاله سوء التفاهم و الشبهات المطروحه بین المذاهب.»^[23] ۱. تلاش و کوشش برای آشناییِ عالمانِ مذاهب با یکدیگر.
2. شناسایی زمینه‌های مشترک و سپس تلاش برای گسترشِ آن‌ها؛
3. انجامِ تلاش‌ها و اقداماتِ سازنده در راهِ گسترش و ترویجِ عواملِ وحدت، و از میان بردنِ اسبابِ تفرقه.
4. تلاش برای زدودنِ سدهای روانی میانِ پیروانِ مذاهب که از یک سو زاییده‌ی برداشت‌های تاریخی و از سوی دیگر حاصلِ دسیسه‌های دشمن است.
5. ایجادِ تقریب میان عموم مسلمانان.
6. به طورِ طبیعی، هدفِ تقریب باید رفعِ سوءتفاهم‌ها و شبهاتِ موجود میان مذاهب باشد.

آنطور که مشاهده شد تلاش برای شناسایی نقاط مشترک یکی از مهم ترین عوامل تحقق وحدت به شمار می رود. لذا در بخش بعدی به برخی از این اشتراکات که در نشریه رساله التقریب تبیین شده اند اشاره خواهد شد.

10. مشترکات فریقین

به تصریح اندیشمندان مسلمان، شیعه و اهل سنت در بسیاری از مسائل، آراء و رویه ای مشترک و واحد دارند. چنانکه شیخ علی جمعه در تشریح این مسئله گفته است: «ان السنه و الشیعه یشترکون فی کثیر من العقائد و الاصول، فالطائفتان تومنان بمصحف واحد، و رب واحد، و قبله واحده، و الطرفان یومنان بوجوب حب آل النبی (صلی الله علیه وآله)»^[24] شیعه و سنی در بسیاری از عقاید و اصول مشترک‌اند؛ هر دو گروه به کتابی واحد، پروردگاری یگانه و قبله‌ای واحد باور دارند و هر دو طرف به وجوبِ محبت ورزیدن به خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) ایمان دارند.

این عالم نامدار اهل سنت در عبارت دیگری نیز تصریح می کند: «ولابد ان نعی ان الشیعه تتوجه الی البیت الحرام، و الشیعه یومنون باله واحد هو رب المسلمین و رب العالمین، و الشیعه تومن بالرسول (صلی الله علیه و آله و سلم)، والشیعه تومن بالقرآن، و الشیعه تصلی الخمس، و الشیعه تصوم رمضان، و الشیعه تحج البیت، و الشیعه تحل البیع و تحل الزواج، و تحرم الخمر و الزنا، فما هو المختلف بینهم و بین اخوتهم السنه؟!»^[25] باید توجه داشت که شیعه نیز در نمازها رو به سوی خانه‌ی خدا می کند، به خدای یگانه‌ای که پروردگار مسلمانان و جهانیان است ایمان دارد، به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و قرآن باور دارد، نمازهای پنج‌گانه را می‌خواند، روزه‌ی ماه رمضان را می‌گیرد، مناسک حج را به جا می‌آورد، خرید و فروش و ازدواج را حلال و شراب و زنا را حرام می‌داند؛ پس چه تفاوتی میان آنان و برادران اهل‌سنت‌شان وجود دارد؟!

در سخنان محمد سید طنطاوی (مفتی اعظم مصر در سالهای 1986 تا 1996م) نیز چنین آمده است: «ان التقریب بین المذاهب الاسلامیه امر لازم؛ لاننا جمیعا متفقون فی اصول و ارکان و واجبات و آداب العقائد و العبادات و المعاملات و غیر ذلک من احکام شریعه الاسلام و اذا وجد شیء من الخلاف فهو فی الفروع و ما یشبهها، و الخلاف فیما یتعلق بهذه الفروع و ما یشبهها لا باس به، فقد یکون عن اجتهاد محمود فی مقاصده و فی غایاته.»^[26] تقریب بین مذاهب اسلامی امری ضروری است؛ زیرا همه‌ی ما در اصول، ارکان، واجبات و آدابِ عقاید، عبادات، معاملات و دیگر احکامِ شریعتِ اسلام با یکدیگر اتفاق‌نظر داریم. اگر هم اختلافی در میان باشد، تنها در فروع و مسائلِ فرعیِ مشابهِ آن است؛ و اختلاف در این موارد اشکالی ندارد؛ چرا که چه‌بسا برخاسته از اجتهادی باشد که در اهداف و مقاصد، ستودنی است.

پس توجه به مشترکات فراوانی که میان فریقین وجود دارد امری ضروری بوده و مورد تاکید اندیشمندان مسلمان نیز می باشد.

11. موانع تقریب

در کنار توجه به عوامل تقریب، اطلاع از موانع آن نیز به همان میزان در تحقق وحدت تاثیرگذار است. لذا در مواضع متعددی از مقالات دوفصلنامه رساله التقریب به این مسئله پرداخته می شود. به عنوان نمونه آیت الله تسخیری (ره) در فرمایشی جامع، موانع تقریب را اینگونه تشریح می کند: «الموانع فی طریق التقریب: و لعلها اهمها ما یلی:
اولا: العامل الخارجی ..... و ها نحن نشهد دور الید الاجنبیه الممتده لتحرک النزاعات الطائفیه فی باکستان و العراق و افغانستان و لبنان و سائر البلاد التی یتعایش فیها اتباع المذاهب و ربما استخدمت وسائل الاعلام و الاقلام والالسنه الماجوره لتحقیق الهدف.
ثانیا: المصالح الشخصیه لبعض الزعماء و الحکام.
ثالثا: التکفیر
رابعا: التشکیک فی نوایا الداخلین فی الحوار فانه لا یحقق الجو الهادی المطلوب و یدفع لنوع من التهرب او المماطله او تلمس العثرات؛ مما یمنع من تحقق النتیجه المطلوبه و هذا ما شهدنا نظیره فی عملیات الحوار بین اتباع الادیان نتیجه ما یحمله کل طرف من تراکمات ذهنیه عن الآخر؛
خامسا: التهویل و التضخیم و استحضار الماضی و التهجم علی المقدسات و عدم احترام الآخر.

و کل واحد من هذه الامور یمکن ان یشکل بنفسه مانعا من تحقق الحوار المطلوب و بالتالی الوصول الی التقریب»^[27] موانع موجود در مسیرِ تقریب: شاید مهم‌ترینِ آن‌ها به شرح زیر باشد:
اول: عامل خارجی: … ما اکنون شاهد دستِ دخالت‌گرِ بیگانه هستیم که برای برانگیختن نزاع‌های فرقه‌ای در پاکستان، عراق، افغانستان، لبنان و سایر کشورهایی که پیروان مذاهب در آن با هم همزیستی دارند، دست در کار است؛ و چه بسا از رسانه‌ها، قلم‌ها و زبان‌های اجیرشده برای تحقق این هدف استفاده می‌شود.
دوم: منافع شخصی برخی رهبران و حاکمان.
سوم: تکفیر.
چهارم: تردید در نیتِ کسانی که وارد گفتگو و همایش های تقریبی می‌شوند؛ زیرا این کار فضای آرامِ لازم را فراهم نمی‌کند و منجر به نوعی گریز، سستی در گفتگوها یا به‌دنبالِ بهانه‌جویی و ایراد گرفتن از دیگری می‌شود؛ امری که مانع تحصیل نتیجه‌ی مطلوب می‌گردد. نمونه‌ی این وضعیت را در گفتگوهای میان پیروان ادیان دیده‌ایم که نتیجه‌ی همان پیش‌فرض‌ها و سوگیری‌های ذهنیِ هر طرف درباره‌ی دیگری بود.
پنجم: بزرگ‌نمایی حوادث گذشته، هجمه بر مقدسات و عدم احترام به دیگری.
(بایسته ذکر است) هر یک از این موارد می‌تواند به تنهایی مانعی در برابر تحقق گفتگوی مطلوب و در نتیجه، مانعی برای رسیدن به تقریب باشد.

آیت الله واعظ زاده خراسانی (ره) نیز اموری نظیر جهل نسبت به یکدیگر، عدم تحقیق قبل از قضاوت، طعنه زدن و استفاده بردن از القاب نادرست برای دیگر مسلمانان، استناد به اقوال و افعال عوام مذهب مقابل، فهم نادرست نسبت به بعضی از مصطلحات مذهبی و همچنین تلاش بیگانگان برای ایجاد تفرقه را از جمله موانع تقریب و عوامل ایجاد نزاع در امت اسلامی معرفی کرده است.^[28]

12. تلاش دشمنان برای ایجاد تفرقه

همانطور که در بخش قبل نیز اشاره شد به زعم اندیشمندان مسلمان، تلاش دشمنان برای ایجاد تفرقه را می توان از جمله مهم ترین موانع تقریب در جهان اسلام به شمار آورد. از این رو در مقالات رساله التقریب، به صورت مکرر نسبت به سیاست و شعار مشهور استکبار جهانی یعنی سیاست «تفرقه بیانداز و حکومت کن» توجه داده شده است.

چنانکه شیخ احمد الزین در این خصوص می نویسد: «ان ما نشاهده من صراع مریر بین النسه و الشیعه فی العراق و ما یعمل علی اثارته فی لبنان و منطقه الشرق الاوسط و اعلان البعض بتکفیر البعض الآخر. انما هو تآمر علی العرب و المسلین علی قاعده فرق تسد تقوم به الولایات الامیریکیه و العدو الاسرائیلی لتنفیذ مشروعها باشاعه الفوضی و التقاتل بین ابناء الوطن الواحد من اجل بسط هیمنتها و نهب ثرواتها و بالخصوص السیطره علی الطاقه و الثروه البترولیه و تامین الحمایه الکامله للعدو الاسرائیلی؛ و ذلک بالقضاء علی المقاومه الفلسطینیه داخل فلسطین و سحب السلاح من المقاومه الاسلامیه فی لبنان»^[29] آنچه از نزاع تلخ میان سنّی و شیعه در عراق مشاهده می‌کنیم، و آنچه برای دامن زدن به آن در لبنان و منطقه خاورمیانه صورت می‌گیرد، و اعلام تکفیر یکدیگر، همگی توطئه‌ای علیه اعراب و مسلمانان بر اساس قاعده "تفرقه‌بیانداز و حکومت کن" است. این توطئه توسط ایالات متحده و رژیم صهیونیستی اجرا می‌شود تا با گسترش آشوب و درگیری میان فرزندان یک وطن، پروژه خود را برای بسط سلطه و غارت ثروت‌ها، به‌ویژه کنترل بر انرژی و منابع نفتی، و تأمین امنیت کامل دشمن اسرائیلی از طریق نابودی مقاومت فلسطین در داخل فلسطین و خلع سلاح مقاومت اسلامی در لبنان، به پیش ببرند.

حجت الاسلام و المسلمین عبدالکریم بی آزار شیرازی نیز در تبیین این سیاست نوشته است: «ان الاستعمار الغاشم حاول – وسیحاول ابدا- عن طریق سیاسه مرسومه «فرق تسد» ان یدس الخلاف بین المسلمین، و یصطنع التهم فیقتتل المسلمون فیما بینهم و یحل العداء و البغضاء محل الاخوه و السلام»^[30] استعمارِ ظالم همواره تلاش کرده و خواهد کرد تا از طریق سیاستِ "تفرقه بینداز و حکومت کن"، اختلاف را میان مسلمانان بگنجاند؛ به‌گونه‌ای که مسلمانان به جان هم بیافتند و دشمنی و کینه، جایگزینِ برادری و صلح شود.

البته پرواضح است علت دنبال کردن سیاست مذکور از سوی دشمنان این است که تفرقه امت بیش از هر کس به نفع اجانب است و تا کنون آنان از بروز نزاع و کشمکش در جهان اسلام، بهره های فراوانی برده اند.

13. معرفی وتجلیل داعیه داران وحدت در جوامع اسلامی

یکی دیگر از محورهای مفید و حائز اهمیت در نشریه رساله التقریب، معرفی الگوها و اسوه های تقریب و تجلیل از عملکرد تقریبی آنان است برخی از این بزرگواران که در مجموعه مقالات رساله التقریب معرفی شده و مورد تجلیل قرار گرفته اند، عبارتند از:
امام خمینی (ره)^[31]
آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره)^[32]
آیت الله سید محسن امین (ره)^[33]
علامه شرف الدین (ره)^[34]
آیت الله سید حسین بروجردی (ره)^[35]
آیت الله سید محمد تقی حکیم (ره)^[36]
آیت الله سید هبه الدین شهرستانی (ره)^[37]
شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم (ره)^[38]
سید جمال الدین اسدآبادی^[39]
شیخ محمود شلتوت^[40]

14. معرفی و مذمت تفرقه افکنان در امت

در کنار معرفی و تجلیل از عالمانی که برای تعمیق وحدت در جهان اسلام کوشیده اند، یکی دیگر از محورهای مهمی که در نشریه رساله التقریب به چشم می خورد مذمت افراد و یا جریاناتی است که درصدد ایجاد تفرقه در میان مسلمانان بوده اند.

به عنوان نمونه آیت الله تسخیری (ره) در مقاله ای کوتاه، «یاسر الحبیب» و افراد همانند او را عمله استعمار برای ایجاد تفرقه در امت اسلامی معرفی کرده است.^[41]

همچنین شیخ احمد الزین، روش تکفیریان را به عنوان روشی که منجر به بروز تفرقه در جهان اسلام می شود، قلمداد می کند.^[42]

به تصریح آیت الله سید محمد حسین فضل الله (ره) نیز تا زمانی که هر مذهبی، مذهب دیگر را تکفیر کند، قطعا خبری از تحقق وحدت و تقریب در امت اسلامی نخواهد بود.^[43]

تا اینجا به چهارده محور از مهم ترین محورهایی که در سلسله مقالات رساله التقریب تبیین شده اند اشاره شد. البته محورهای مفید و مهم دیگری نیز وجود دارد که به جهت رعایت اختصار به همین میزان اکتفا می شود.

جمع بندی

از مجموع آنچه در این نوشتار گذشت مشخص می شود دوفصلنامه «رساله التقریب» حاوی مقالات ارزشمندی است که مطالعه و التزام به مباحث مطرح شده در آن مقالات می تواند زمینه ساز تحقق تقارب و نزدیکی مسلمین به یکدیگر شده و در نهایت منجر به ایجاد وحدت در جهان اسلام شود.