نویسنده: محمد باغچقی

چکیده

شهید بهشتی (ره) در کتاب «اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان در اروپا» نکات ارزنده ای را پیرامون تاکید قرآن و بزرگان دین بر مسئله وحدت، تبیین حد و مرز برادری مدنظر دین اسلام و بررسی برخی از موانع اتحاد مسلمانان بیان می فرماید. بر پایه ذکر چنین مباحثی است که می توان این عالم شهید را در زمره بزرگترین داعیه داران وحدت و تقریب به شمار آورد.

مقدمه

شهید آیت الله دکتر بهشتی (ره) از جمله عالمان روشنفکر معاصر جهان اسلام به حساب می آید که در طول عمر مبارک خود، به انحاء مختلفی درصدد تبیین مبانی و نظریات اسلام ناب بوده و در این راستا از هیچ کوششی فروگذار نکرده است. تالیف کتب ارزشمند، ارائه سخنرانی های مفید در مجامع عمومی و علمی و نگارش نامه خطاب به دانشجویان از جمله این مجاهدت ها به شمار می رود. به عنوان نمونه ایشان مباحث متعددی را (در قالب هایی نظیر سخنرانی و ارسال پیام های مکتوب) خطاب به «اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان در اروپا» مطرح فرموده اند تا عموم دانشجویان و به ویژه اعضاء این اتحادیه، حتی الامکان با برخی از مبانی و نظریات اسلام ناب، آشنا گردند. بایسته ذکر است در سالهای اخیر، متن این سخنرانی ها و مکتوبات، به شکل کتابی مجزا تحت عنوان «اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان در اروپا» توسط بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید آیت الله دکتر بهشتی (ره) تدوین شده است. همچنین گفتنی است یکی از محورهای مهمی که در بخش های مختلف این کتاب مشاهده می شود، تاکید مداوم شهید بهشتی (ره) بر مسئله اتحاد مسلمین است. از آنجایی که ایشان در اثر مذکور نکات حائز اهمیتی را پیرامون تبیین دین مبین اسلام نسبت به برادری مسلمانان و حدود وثغور آن بیان فرموده اند، لذا در ادامه به برخی از مهم ترین مباحث این متفکر نامدار شیعه در مسئله مزبور اشاره می شود.

نگاهی به اهم مباحث پیرامون وحدت در کتاب «اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان در اروپا»

همچنانکه گفته شد یکی از محورهایی که آیت الله دکتر بهشتی (ره) در نامه ها و سخنرانی هایی که خطاب به اعضاء اتحادیه انجمن های اسلامی و یا در جمع آنان، بدان تاکید جدی داشته اند، مسئله اخوت و برادری میان مسلمانان است. برخی از مباحثی که ایشان در این رابطه بیان می فرماید به شرح ذیل می باشد:

یک: تلاش برای ایجاد وحدت امت اسلامی از مهم ترین وظایف اتحادیه انجمن های اسلامی

چهارمین وظیفه اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان عبارت است از: «کوشش در راه تفاهم، شناسایی متقابل و همبستگی جوانان مسلمان با یکدیگر به صورتی که از آنها نیروی هم فکر، هم هدف و فعالی به وجود آید که در راه عزت اسلام و مسلمین و مصالح امت اسلام و وحدت و یکپارچگی واقعی مسلمانان جهان صمیمانه بکوشند.»^[1]

دو: برادری مسلمین طبق نصوص قرآنی

قرآن صریحا مسلمانان را برادر یکدیگر می خواند و می گوید: «انما المومنون اخوه فاصلحوا بین اخویکم و اتقوا الله لعلکم ترحمون»^[2] مسلمانان همه با هم برادرند، بنابراین میان دو برادر خود صلح برقرار کنید و جانب خدا را نگهدارید.^[3]

سه: تلاش پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) برای ایجاد برادری در امت اسلامی

پیغمبر (صلی الله علیه وآله) وقتی که به مدینه آمد، گفت: برادری خشک و خالی را کنار بگذارید، اخی اخی گفتن را کنار بگذارید، برادری میان مسلمان ها وقتی پیغمبر (صلی الله علیه وآله) آمد فقط اخی، اخی گفتن و برادر، برادر گفتن نبود؛ مسلمانان مدینه و مکه از همدیگر ارث می بردند. اینگونه با هم جمع المال بودند. حالا ما باز نمی خواهیم تند برویم و بگوییم باید در این حد باشیم؛ نه، در آن حد هم نیستیم ... اما لااقل در حدی که شرایط خودمان ایجاب می کند به درد هم بخوریم.^[4]

چهار: عملکرد امیرالمومنین (علیه السلام) در حوزه وحدت مسلمین

کسانی که افتخار تشیع، یعنی پیروی از حضرت امیرالمومنین علی و ائمه طاهرین (علیهم السلام) را دارند، توجه به این نکته بسیار ضروری است که آن حضرت، خود در دوران زندگی، مخصوصا در سی سال زندگی پرحادثه بعد از وفات پیغمبر (صلی الله علیه وآله) همواره به این رویه عمل می فرمود و کوشش در راه نشر تعالیم مشترک و اساسی اسلام و حفظ مسائل مشترک امت اسلام را بر هر امر دیگری مقدم می داشت.^[5]

پنج: در مواجهه با برادران دینی، محبت قلبی و گشاده رویی، کافی نیست

اگر برادری اسلامی صرفا همین بود که دو مسلمان باید یکدیگر را قلبا دوست بدارند و وقتی به هم می رسند سلام علیکم و اهلا و مرحبا بگویند؛ هرگز نمی گفتم تفاهم و همبستگی مسلمانان کم است چون با کمال خوشوقتی می بینیم که برادران و خواهران مسلمان بخصوص طبقه جوان، غالبا با محبت قلبی و گشاده رویی و سلام با یکدیگر برخورد می کنند. ولی اسلام خیلی بیشتر از این از ما خواسته است. ^[6]

شش: میزان برادری که اسلام از مسلمین توقع دارد

برادری اسلامی تا حد همدردی، شرکت در سود و زیان اجتماعی و بالاخره یگانگی به جای بیگانگی بالا می رود. برادری اسلامی این است که اگر در هر گوشه جهان، به یک فرد یا گروه از مسلمانان تجاوزی شود یا ستمی رود یا آسیبی رسد همه مسلمانان جهان آن را تجاوز و ستم و آسیب به خود بشمارند و در برابر آن عکس العمل مناسب نشان دهند. وقتی سخن از این نوع برادری اسلامی به میان آید تصدیق می کنید که باید با کمال تاسف اعتراف کرد که بهره ما آن ضعیف است و باید به تقویت آن پرداخت.^[7]

هفت: هیچ مانعی نباید در برادری مسلمانان خللی ایجاد کند

هیچ یک از ما تردیدی در این ندارد که تعالیم اسلام با صراحت مقرر کرده است که مسلمانان همه با هم برادرند یا به عبارت دیگر خواهر و برادرند. اختلاف در اقلیم زندگی، اختلاف در رنگ، اختلاف در زبان و حتی اختلاف در فهم کتاب و سنت نباید کمترین خللی در این برادری به بار آورد. این برادری فقط یک عاطفه ساده و کم اثر که در حد دوست داشتن قلبی و خوش برخوردی در ملاقات دو مسلمان متوقف گردد، نیست.^[8]

هشت: توجه به مباحث فرعی ما را از توجه به نقاط اشتراک باز ندارد

ما مسلمان ها باید هرچه بیشتر همدیگر را بشناسیم و بفهمیم و این تاب و توان را داشته باشیم که در مسائل مشترک اسلامی برادروار و بی دریغ با هم همکاری کنیم. توجه به مختصات، هرچه و از هر قبیل باشد، فرعی است و در درجه دوم از اهمیت است، ما را از درک کامل و کوشش در راه اصول و تعالیم مشترک اسلامی و مصالح مشترک امت اسلام که در درجه اول اهمیت است، باز ندارد.^[9]

نه: شناخت علل تفرقه میان مسلمین و تلاش برای حل آنها ضروری است

با کمال تاسف باید اعتراف کرد که تفاهم و همبستگی بین جوانان مسلمان کم و بیش ضعیف است. جوانان امت اسلام آن درجه از تفاهم و همبستگی را که اسلام از همه ما خواسته است، ندارند. نه تنها جوانان، سالخوردگان نیز کم و بیش همین طورند. احساس این وضع بر همه ما تلخ است ولی واقعیت را هرچند که تلخ باشد باید شناخت و بدان اعتراف کرد. باید علل و عوامل آن را هم شناخت و با روشن بینی به چاره جویی پرداخت و گرنه با انکار و به روی خود نیاوردن، واقعیت عوض نمی شود. و گاه گاه زیان های جبران ناپذیری به بار می آید.^[10]

ده: عوامل تضعیف کننده برادری مسلمین

علل و عواملی که برادری مسلمین را تضعیف می کنند عبارتند از:

1. زبان

شهید بهشتی (ره)، با بیان اینکه عدم وجود زبانِ مشترک میان مسلمین یکی از عوامل مهم تضعیف برادری میان مسلمین است،^[11] تصریح می کند: «زبان و لغت مشترک، یکی از عوامل موثر در تفاهم و نزدیکی اجتماعی است. دو نفر که زبان یکدیگر را نمی فهمند به این آسانی نمی توانند یکدیگر را درک کنند و از احوال همدیگر آگاه گردند.»^[12]

ایشان همچنین می افزایند: «شکی نیست که مناسب ترین زبانی که می تواند زبان مشترک مسلمانان جهان باشد، زبان عربی است که زبان قرآن و حدیث است؛»^[13]

به باور آیت الله دکتر بهشتی (ره) در پرتو زبان مشترک، پیوند فکری و عقیدتی و همبستگی علمی و اجتماعی در فرهنگ، سیاست، اقتصاد و غیره میان مسلمانان محکم تر می شود و آنان را به صورت یک واحد بزرگ و نیرومند و با عزت علمی و سیاسی و اقتصادی در دنیا در می آورد.»^[14]

2. ملیت

اسلام با صراحت هر نوع تفاخر قومی و قبیله ای و غرور ملی را در داخل امت بزرگ خود قدغن کرده است.^[15]

کتاب خدا و سنت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) با کمال صراحت اعلام می دارند که محور همه حقوق سیاسی و مدنی چه در میدان سیاست خارجی و چه در میدان سیاست داخلی، فقط اسلام است. (ولذا) هیچ حکومتی محلی حق ندارد، یک مسلمان را از هر کجای عالم که باشد در قلمرو حکومت محلی خود، بیگانه به شمار آورد. (برهمین اساس)، مسلمان به هر جا از سرزمین اسلام برود وطن اوست و در آنجا بیگانه نیست.^[16] (از این رو) این وضع که با یک نفر مسلمان اهل ایران یا عراق یا سوریه یا مصر یا پاکستان یا ترکیه یا اندونزی در مناطق اسلامی چون یک بیگانه رفتار شود بدون شک برخلاف نص تعالیم اسلام است.^[17]

3. مذاهب فقهی و کلامی

(در مواجهه با تنوع مذاهب کلامی و فقهی که در جهان اسلام به وجود آمده اند،) نه ملزم کردن مسلمین به پیروی از یک مذهب، شدنی است و نه حل شدن مذاهب در یک مذهب و به وجود آمدن مذهبی جدید امکان پذیر است.

(بلکه) راه حل اساسی این است که بر طبق نص کتاب و سنت، هر مسلمانی که به خدای یکتا و نبوت پیغمبران (علیهم السلام) و پیغمبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه وآله) معتقد باشد و کتاب خدا و سنت رسول خدا (صلی الله علیه وآله) را بی چون و چرا بپذیرد و اساس عقیده و عمل خود بشناسد و به تعالیم مسلم اسلام از قبیل معاد و جزای اعمال، نماز، روزه، زکات، حج، جها، دوستی خاندان رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، اطاعت از ائمه عدل و مبارزه با ائمه جور، دفاع از سرزمین اسلام، امر به معروف و نهی از منکر و....معتقد باشد، چنین شخصی مسلمان و عضو رسمی امت اسلام است و اختلاف نظر در جنبه های دیگر که مربوط به طرز استنباط مطالب از کتاب و سنت و تابع علل و عوامل گوناگون است هرگز نباید سبب شود که صاحبان آراء فقهی یا کلامی گوناگون، یکدیگر را تکفیر کنند و هر یک، دیگری را خارج از اسلام و غیر مسلمان بشمارند.»^[18]

4. لباس، عادات و سنن محلی

اسلام برای بسیاری از شوون زندگی و آداب و سنن آن تعالیم و سنت های خاص آورده تا مسلمانان حتی از نظر عادات و آداب زندگی نیز هرچه بیشتر همانند و به هم نزدیک شوند.^[19]

(برهمین اساس) شکی نیست که لازم است همه مسلمانان جهان، اعیاد اسلامی به خصوص دو عید «فطر» و «قربان» را با شکوه هرچه تمام تر جشن بگیرند. سنت هایی را که اسلام سفارش کرده بشناسند و به آنها احترام بگذارند.^[20]

5. سیاست های محلی و منطقه ای

یکی از موثرترین عوامل همبستگی اجتماعی، منافع و مصالح مشترک اقتصادی و سیاسی است.

با توجه به اهمیت این مطلب، اسلام می گوید: یکی از وظایف مهم دینی و اسلامی هر مسلمان این است که خود را در مصلحت اقتصادی و سیاسی و به طور کلی مصلحت اجتماعی با همه مسلمانان جهان شریک بداند. یعنی طوری زندگی کند که راستی مصالح اجتماعی او به مصالح اجتماعی همه مسلمانان وابسته باشد.^[21] چنانکه مرحوم کلینی (ره) روایتی را از امام صادق (علیه السلام) و ایشان از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) اینگونه نقل می کند: «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) أَنَّ النَّبِيَّ (صلی الله علیه وآله) قَالَ: "مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يُنَادِي يَا لَلْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ".»^[22] هرکس که صبح کند ولی به فکر کارهای مربوط به مسلمانان نباشد، از مسلمان ها نیست، و هر کس صدای مردی را بشنود که مسلمانان دیگر را به کمک می خواند و به او پاسخ ندهد و به کارش نرسد نیز مسلمان نیست.^[23]

قبول اسلام خود به خود همراه با قبول یک سلسله قراردادها و پیمان های اجتماعی با همه مسلمانان جهان است که بر طبق آنها مصالح عمومی، سیاسی و اقتصادی و به طور کلی اجتماعی هر مسلمان خود به خود به مصالح سیاسی و اقتصادی و به طور کلی اجتماعی همه مسلمانان جهان وابسته می شود.^[24]

هیچ فرد یا گروه مسلمانی در هیچ گوشه دنیا و به هیچ عنوانی حق ندارد فقط به مصالح اجتماعی خود بیندیشد و نسبت به مصالح سیاسی و اقتصادی و به طور کلی اجتماعی دیگران بی تفاوت بماند.^[25]

نتیجه نهایی این تعلیم اسلامی آن است که همه مسلمانان جهان یک حکومت اسلامی مشترک یا چیزی شبیه به آن از قبیل یک فدراسیون واقعی داشته باشند که چه از نظر داخلی و چه ازنظر خارجی و بین المللی، به طور یکسان نگهبان مصالح اقتصادی و سیاسی و به طور کلی اجتماعی همه آن ها باشد. با کمال تاسف چنین حکومتی را در سراسر بلاد اسلامی سراغ نداریم....این وضع حتی بسیاری از جوانان مسلمان را که به راستی می خواهند به وظایفی که اسلام از نظر دفاع از حقوق امت بزرگ اسلام و کوشش در راه بهبود وضع اجتماعی مسلمانان جهان بر عهده آنها گذارده، عمل کنند، دچار سرگردانی کرده است.^[26]

جمع بندی

از مجموع مباحث مطرح شده در این گزارش مشخص می شود که شهید آیت الله دکتر بهشتی (ره)، ضمن آنکه وحدت را یکی از دستورات قرآن کریم و از جمله سیره های پیشوایان اسلام قلمداد می کند، همچنین بر این باور است که محبت قلبی و گشاده رویی در تحقق وحدت کفایت نمی کند، بلکه هنگامی می توانیم بگوییم مسلمین با هم متحدند که در مشکلات، یاریگر هم باشند.

یکی دیگر از نقاط ممتاز این کتاب، ذکر موانع اتحاد امت اسلامی و نهایتا تبیین راه حل مقابله با آن موانع است.