بسم الله الرحمن الرحیم

مروری بر مهم ترین عوامل تحقق وحدت (بخش دوم)

محمد باغچقی

چکیده

در بخش اول این نوشتار، هشت مورد از عوامل تحقق وحدت در جهان اسلام تبیین شد؛ نظر به اهمیت تبیین سایر عوامل، در نوشتار پیش رو نیز با استناد به فرمایشات اندیشمندان مسلمان، به سیزده مورد دیگر از این عوامل اشاره می گردد.

واژگان کلیدی:

عوامل وحدت، شیعه، اهل سنت، تقریب، محبت، برادری، حج، اخلاق و ادب، امت اسلامی.

مقدمه

به طور حتم وحدت را می توان از جمله واجبات قطعی پروردگار قلمداد کرد که تحقق آن در امت اسلامی، سعادت دنیا و آخرت مسلمین را در پی خواهد داشت. به همین جهت عالمان و اندیشمندان مسلمان، عوامل متعددی را برای محقق شدن تقریب در میان مسلمانان بر شمرده اند که 8 مورد از این عوامل یعنی: 1: آشنایی دقیق و درست با آراء یکدیگر2: حسن ظن3: تکیه بر نقاط مشترک4: گفت و گو در مباحث اختلافی5: پرهیز از رفتارهای محرک و تنش زا6: اجتناب از تکفیر قائلین «لااله الا الله»7: پرهیز از غالیان و نواصب8: توجه به دسیسه های دشمن و لزوم پرهیز از آنها

در بخش اول این نوشتار تبیین شدند. از آنجایی که عوامل مهم دیگری نیز در این خصوص باقی مانده اند که توجه به آنها نیز برای امت اسلامی مفید فایده خواهد بود، لذا در این نوشتار به چند مورد دیگر از عوامل وحدت و تقریب اشاره می گردد.

امید آن می رود که با التزام مسلمین به این عوامل، شاهد تحقق اتحاد در جهان اسلام بوده و آحاد امت از برکات و ثمرات بی نظیر آن متنعم گردند.

مروری بر دیگر عوامل وحدت آفرین

برخی دیگر از عواملی که توجه و التزام نسبت به آنها منجر به تحقق وحدت در میان مسلمین می شود عبارتند از:

1. بازگشت به آموزه های قرآنی

به بقین وحدت و تقریب از جمله مهم ترین آموزه های قرآنی به شمار می روند؛ از این رو اگر مشاهده می شود مسلمین به این آموزه نورانی ملتزم نیستند باید تلاش کنیم که آحاد امت به قرآن و وصایایش بازگردند و بدان عمل نمایند. آیت الله مکارم شیرازی در این باره فرموده اند: «بهترین راه رسیدن به وحدت، عمل کردن به آموزه های قرآنی و اسلامی است و ما تعجب می کنیم از افرادی که آموزه های قرآنی را دیده اند با این وجود بر آتش اختلافات می دمند. قرآن کریم با صراحت از تفرقه نهی می کند ولی با این حال این عده بر اختلافات دامن می زنند.»[1]

شهید محمد سعید رمضان البوطی (از علمای معاصر اهل سنت سوریه) نیز پس از تشبیه توطئه های تفرقه افکنانه دشمنان عصر نبوی (صلی الله علیه وآله) با روش های دشمنان کنونی، سپس راه حل نجات از چنین دسیسه های تفرقه افکن را اینگونه معرفی می کند: «یا عباد الله ان الذی ینجی هذه الامه من الفتن و من ثم ینجیها من الدمار و الهلاک انما هو الرجوع الی وصایا کتاب الله عزوجل»[2] ای بندگان خدا، تنها راه نجات این امت از فتنه‌های تفرقه افکنانه دشمنان، بازگشت به رهنمودهای کتاب خداوند عزّوجل است.

آیت الله رضا استادی نیز در پیام تصویری به سی و هفتمین کنفرانس بین المللی وحدت چنین تصریح کرده اند: «راه تقریب و وحدت امت را پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) در حدیث ثقلین بیان فرموده اند: تمسک به قرآن و اهل بیت (علیهم السلام)؛ اگر همه مسلمین به قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) تمسک کنند، متحد خواهند بود. به همین جهت دشمنان برای آنکه مانع اتحاد مسلمین شوند، از چنین تمسکی ممانعت می کنند.»[3]

پس باید مسلمین به دامن قرآن بازگردند تا وحدت در جهان اسلام محقق شود.

2. تبیین وجوب شرعی اتحاد

به یقین با مراجعه به آموزه های قرآنی مشخص می شود وحدت نه تنها از توصیه های پروردگار که از جمله واجبات الهی نیز به حساب می آید. به همین جهت اگر آحاد امت متوجه شوند که متحد بودن با دیگر مسلمانان، همانند نماز و روزه، واجبی شرعی بوده و ترک آن عقاب را در پی دارد، قطعا به وحدت نیز همچون سایر واجبات الهی ملتزم خواهند بود. و اینگونه اتحاد مسلمین محقق می گردد. رهبر شهید انقلاب (ره) در تبیین این مهم چنین فرموده اند: «مسلمانان اگر مسأله اى را به اسلام مربوط بدانند، با جديت به دنبال آن مى روند، اما علت متفرق بودن امت اسلام و اسارت و ذلت ملتهاى مسلمان در دست استكبار و آمريكا در اين است كه مسلمانان نمى دانند وحدت و مقابله با سلطه دشمن كافر و طاغوت و همچنين تحصيل علم و دانش، از واجبات قرآن و اسلام است.»[4]

بنابراین مسلمین باید نسبت به وجوب شرعی وحدت آگاهی یابند تا بدان ملتزم شده و بدین واسطه اتحاد در جهان اسلام محقق شود.

3. تشکیل کنگره های مستمر وحدت

یکی دیگر از راهکارهای اندیشمندان مسلمان برای تحقق تقریب، تشکیل کنگره های مستمری است که در آن محافل، عالمان و متفکران اسلامی، ضمن ملاقات با یکدیگر و اطلاع از اوضاع سایر مسلمانان، همچنین درباره مسائل اساسی جهان اسلام تبادل نظر نمایند. آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در تشریح این عامل اساسی می نویسند: «وأقرب وسيلة إلى تنمية تلك البذرة ، وتقوية تلك الفكرة ـ فكرة الاتحاد الجدي ـ هو : عقد المؤتمرات في كلُّ عام أو عامين ، يجتمع فيها عقلاء المسلمين وعلماؤهم من الأَقطار النائية ، ليتعارفوا أوَّلاً ، ويتداولوا في شؤون الاسلام ثانياً.»[5] مـا معتقـدیم نخستین قـدم براي تحقق بخشـیدن به این فکر-یعنی فکر اتحاد جـدي- تشـکیل کنگره هاي سالیانه- یا اقلا هر دوسال یکبار-است که عقلا و علماي مسلمانان از تمام کشورهاي اسلامی در آن اجتماع کنند، نخست یکدیگر را بشناسند وسپس درباره شئون مختلف جوامع اسلامی تبادل نظر وکنکاش نمایند.

البته به برکت انقلاب اسلامی، سالیان درازی است که در کشور ایران، کنگره سالانه ای تحت عنوان «کنگره بین المللی وحدت» برگزار می شود و اندیشمندان مسلمان از کشورهای مختلف در آن شرکت نموده و به تبیین آراء خود می پردازند.

شایان ذکر است برگزاری کنگره مزبور که قطعا برکات متعددی برای جهان اسلام به همراه دارد، مورد تجلیل عالمان مسلمان قرار گرفته است. چنانکه آیت الله مکارم شیرازی در تقدیر از آن چنین می فرمایند: «کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی حرکتی مهم در برابر افراد ضد وحدت است که قیام کرده و پیام‌های وحدت آفرین را به جهان اسلام منعکس می‌کند.»[6]

ایشان همچنین افزوده اند: «آن چه مسلم است کنفرانس بین‌المللی وحدت خدمات مهمی را انجام می‌دهد. همه خواهران و برادران باید به این کنفرانس اهمیت داده و تصمیمات آن را اجرا کنند. سعی کنند هر سال قوی‌تر از سال‌های قبل برگزار شود. چرا که دشمن هر ساله به فکر ایجاد برنامه‌های جدیدی برای تفرقه است ما نیز باید در فکر اجرای برنامه‌های جدیدی برای ایجاد وحدت باشیم تا کار آن‌ها خنثی شود.»[7]

با این همه باید گفت: برپایی کنفرانس ها و کنگره هایی همچون کنگره ای که در هفته وحدت در ایران اسلامی برگزار می گردد، می تواند نقش بسزایی در اتحاد مسلمین ایفا کند. امید آن می رود که در سایر بلاد اسلامی نیز چنین کنگره هایی به صورت مستمر برپا شود.

4. تقسیم کار و انجام فعالیت های همیشگی

هرچند در بخش قبل گفته شد برگزاری همایش ها و سمینارهایی با موضوع وحدت، نقش مهمی در ایجاد وحدت امت دارد، ولیکن به نظر می رسد صرف برپایی این همایش ها، هرچند لازم است ولی کافی نباشد. بدین معنا که در جریان برگزاری کنگره های وحدت، می بایست برنامه ریزی و تقسیم کاری دقیق صورت گیرد تا آحاد امت نقش خود را در راستای تحقق وحدت بشناسند و با انجام فعالیت های مستمر، شاهد اتحاد مسلمین باشیم. در عبارات امام شهید امت آیت الله سید علی خامنه ای (ره) در خصوص این عامل چنین می خوانیم: «تصوّر نکنیم با این [کار] که ما هر سال در هفتۀ وحدت دُور هم می‌نشینیم، سخنرانی میکنیم، حرف میزنیم، حالا یک جلسه، دو جلسۀ دیگر در این طرف و آن طرف دنیا بنشینیم دُور هم حرف بزنیم، وظیفۀ ما انجام گرفته؛ نه، وظیفه با این چیزها تمام نمی شود؛ لازم است که هر کسی، در هر نقطه‌ای، در هر جایی که حضور دارد، محور بحث مهمّ اتّحاد باشد؛ و بحث کنیم، تبیین کنیم، تحریض کنیم، برنامه‌ریزی کنیم، تقسیم کار کنیم در این زمینه‌ها؛»[8]

5. دغدغه و تلاش جدی مسوولان کشورهای اسلامی

به باور اندیشمندان مسلمان، افزون بر برپایی کنگره های وحدت که در مباحث پیشین به عنوان یکی از عوامل وحدت آفرین معرفی شد، همچنین مسوولان کشورهای اسلامی نیز می بایست نسبت به اتحاد امت دغدغه جدی داشته باشند و در این راستا از هیچ تلاشی فروگذار نکنند. چنانکه آیت الله مکارم شیرازی در تبیین این مهم می فرمایند: «اولین و مهم‌ترین وظیفه رهبران و مسؤولان کشورهای اسلامی آن است که اهمیت و ضرورت وجود امّت واحده را درک کرده و در راستای تحقق آن، گام بردارند و برای بهره های سیاسی و اقتصادی، راه را بر نفوذ دشمنان امّت اسلامی و اجرای دسیسه‌های آنان باز نگذارند و از استقلال جامعه اسلامی، صیانت کنند.»[9]

آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) نیز بر این باور بودند که برای تحقق تقریب، می بایست کنگره های سالانه ای ویژه زمامداران و حاکمان کشورهای اسلامی برگزار شود. تا بدین واسطه، آنان درست مانند دو دست در یک بدن، به مبارزه در برابر خطراتی که از هر سو احاطه شان نموده، قیام کنند.[10]

6. تلاش نخبگان و اندیشمندان مسلمان

پرواضح است در کنار تلاش مسوولان و حاکمان کشورهای اسلامی، همچنین نخبگان و اندیشمندان مسلمان نیز باید تمام تلاش خود را برای اتحاد مسلمین به کار گیرند تا شاهد تحقق وحدت در جهان اسلام باشیم. آیت الله مکارم شیرازی این عامل را نیز اینگونه بیان می کنند: «نخبگان، اندیشمندان، مبلغان، خطیبان و همه کسانی که به نحوی در جهان اسلام تاثیر گذارند نسبت به ایجاد تفرقه در میان مسلمانان حسّاس باشند و علاوه بر گفتار، در رفتار و کردار نیز اتحاد مسلمانان را ترویج نمایند.»[11]

آیت الله سید محمدتقی مدرسی نیز در رابطه با نقش اندیشمندان مسلمان در جهت تحقق وحدت می نویسند: «برای تحقق وحدت، باید در میان خود حلقه های راهبری را با حضور علما و اندیشمندان مسلمان که دین را به درستی می شناسند تشکیل دهیم.»[12]

معظم له در عبارت دیگری نیز اینگونه تصریح فرموده اند: «از آنجایی که علما اگر فاسد شوند همه امت فاسد می شوند و اگر آَشتی و صلح کنند همه امت در صلح خواهند بود بنابراین مشخص می شود نقش علما در زمینه گسترش وحدت، نقشی کلیدی است.»[13]

مرحوم علامه محمد رضا حکیمی (ره) نیز بر این باور بودند که: «باید فرهیختگان آگاه جامعه های اسلامی، که صلاحیت علمی و دینی و اعتقادی آنان محرز و مسلم باشد و آگاهی آنان، در سطحی بالا باشد، مسلمانان را به یک "امر" و یک "نهی" قرآنی توجه دهند: "واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا"»؛[14]

پس مسوولان و نخبگان مسلمان باید برای تحقق اتحاد در جوامع اسلامی بکوشند تا وحدت در میان مسلمین محقق شود.

7. التزام به موسم حج

برپایی و التزام به موسم نورانی حج نیز به عنوان یکی دیگر از عوامل وحدت آفرین در جهان اسلام به شمار می رود. چنانکه آیت الله سید محمدتقی مدرسی در این باره می نویسند: «فریضه حج از مهم ترین مظاهر وحدت و از عوامل تحقق آن به شمار می رود.»[15]

معظم له در بیان دیگری نیز ابعاد وحدت آفرین در حج را اینگونه تبیین فرموده اند: «اول: حج باید در ایام خاصی انجام شود بدین سان که هر مسلمان مستطیعی باید در ایام خاصی در مکه حاضر شود و لذا نمی شود عده ای مثلا محرم، عده ای رمضان و عده ای ذی الحجه به حج بروند. که این امر پروردگار قطعا موجب اجتماع مسلمین در زمان واحدی می شود.[16] دوم: در حج اموری همچون جدال با دیگران ممنوع است که این نیز نشان می دهد خداوند بر آن است تا در حج، تعاون اجتماعی مسلمین شکل گرفته و مسلمانان به همدیگر نزدیکتر شوند.»[17]

شهید مطهری (ره) نیز بر این باور بوده اند که اساسا يكى از فلسفه‏هاى فريضه حج، محكم شدن پيوندها و تفاهمِ بيشتر افراد مسلمين است.[18] ایشان در عبارت دیگری نیز ضمن اشاره به این مسئله که تمامی حجاج می بایست مناسک حج را در زمان و مکان واحدی انجام دهند، می افزایند: «(علت این مسئله) آيا جز براى اين است كه ميعادگاه اهل توحيد و مجتمع اهل توحيد باشد؟ آيا جز براى اين است كه اهل توحيد بايد در آنجا رنگ توحيد و وحدت به خود بگيرد؟»[19]

شیخ محمد سعید رمضان البوطی نیز وحدت آفرین بودن موسم حج را اینگونه تبیین کرده است: «ان البیت الله العتیق یدعوهم الی الاتحاد و الوئام...ان کل شعار من شعائر الحج و ان کل عمل من اعماله و ان کل رکن من ارکانه یهیب بالمسلمین ان یتحدوا، و یهیب بالمسلمین ان یکونوا لا یدا واحده بل قلبا واحدا ایضا»[20] بیت‌الله العتیق، آحاد امت را به اتحاد و همدلی فرامی‌خواند… تمامی شعائر، اعمال و ارکان حج، مسلمانان را به یکپارچگی دعوت می‌کند؛ تا نه‌ تنها دستی واحد، که دلی واحد نیز باشند.

بنابراین حج نیز به عنوان یکی دیگر از عوامل تحقق وحدت شناخته می شود از این رو بر مسلمین لازم است ضمن التزام به آن، در ایام برپایی حج، بیش از پیش بر اتحاد با سایر مسلمانان اهتمام ورزند.

8. رعایت ادب و اخلاق در برخورد با دیگر مسلمانان

به یقین اگر مسلمانان در مواجهه با یکدیگر ادب و اخلاقی که مورد توجه دین مبین اسلام است را رعایت کنند، شاهد تعمیق اخوت و در نهایت تحقق وحدت در میان مسلمین خواهیم بود. به همین سبب اندیشمندان و عالمان مسلمان، همواره آحاد امت را به رعایت ادب و اخلاق نسبت به یکدیگر دعوت کرده و از آن به عنوان عامل وحدت نام برده اند. چنانکه آیت الله شیخ محمد حسین نائینی (ره) در عبارتی صریح می فرمایند: «شدّت اهتمام شارع مقدّس در تهذيب از اخلاق رذيلۀ خودخواهى و نفس‌پرستى - به مراتب و درجاتش - و تخلّق به مواسات و ايثار و نحو ذلك همه براى استحكام مبانى اتّحاد و قلع مواد تفرّق است.»[21]

میرزای نائینی (ره) در عبارتی دیگری نیز فرموده اند: «تحريص بر اجتماعات موجبۀ الفت و تحبّب و ترغيب به ضيافتهاى بى‌تكلّف و احسانهاى بى‌منّت و عيادت مرضى و تشييع جنايز و تعزيت مصاب و معاونت بر قضاء حوائج و اجابت خواهش و عفو و صفح از زلاّت و نسخ انزوا و رهبانيّت و تحريم نميمه و ايذاء و تفتين و افساد الى غير ذلك از تشريعات راجعه به استحكام اتّحاد و الفت و دفع و رفع منافرت، تماما براى حفظ اين حصن حصين امّت است.»[22]

آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) نیز در خصوص رابطه رعایت آداب اسلامی با تحقق وحدت تصریح کرده اند: «إنّ الاتّفاق والاتّحاد ليس من مقولة الأقوال، ولا من عالم الوهم والخيال، ويستحيل أن توجد حقيقة الاتّفاق والوحدة في أُمّةٍ ما لم يقع التناصف والعدل بينها بإعطاء كلّ ذي حقٍّ حقّه، والمساواة في الأعمال والمنافع، وعدم استئثار فريق على آخر».[23] در حقیقت، توافق و اتحاد از جنس گفتار و از جهان پندار و خیال نیست؛ و محال است که حقیقتِ اتفاق و وحدت در امتی پدید آید، مگر آن‌که در میان آنان انصاف و عدالت برقرار گردد، و حق هر صاحب حقی به او داده شود، و در کردار و منافع برابری وجود داشته باشد، و هیچ گروهی بر گروه دیگر چیرگی و انحصارطلبی نکند.

شهید مطهری (ره) نیز این عامل را اینگونه تشریح می کند: «مسلمين- براى اينكه احساسات كينه‏توزى در ميانشان پيدا نشود يا شعله‏ور نگردد- متانت را حفظ كنند، يكديگر را سبّ و شتم ننمايند، به يكديگر تهمت نزنند و دروغ نبندند، منطق يكديگر را مسخره نكنند و بالاخره عواطف يكديگر را مجروح نسازند و از حدود منطق و استدلال خارج نشوند و در حقيقت- لااقل- حدودى را كه اسلام در دعوت غير مسلمان به اسلام لازم دانسته است، درباره خودشان رعايت كنند: «ادْعُ الى‏ سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتى هِىَ احْسَنُ‏ (سوره نحل/ آیه 125).»[24]

با این همه باید گفت: اگر قرار است اتحاد در جوامع اسلامی محقق شود باید مسلمین به آداب و اخلاق مورد تاکید دین پایبند باشند.

9. ابراز محبت نسبت به سایر مسلمین

یک مرتبه بالاتر از رعایت آداب و اخلاقی اسلامی که در بخش قبل بدان اشاره شد، ابراز محبت کردن مسلمین نسبت به یکدیگر است که به عنوان عاملی دیگر برای اتحاد امت به شمار می رود. چنانکه آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در تبیین یکی از شروط تحقق وحدت می نویسد: «ان یعقد المسلم قلبه علی الاخاه الصحیح لاخیه المسلم و ان یحب لاخیه ما یحب لنفسه ویبرا من کل حقد و حسد علیه جدا و حقیقه، لا لقلقله فی القول، و مخادعه فی اللسان و منافسه علی المصالح الفردیه و المنافع الذاتیه»[25] هر فرد مسلمان، محبت سایر برادران مسلمانش را در کانون دل خویش پرورش دهد و آنچه برای خود می خواهد برای آنها نیز بخواهد قلب خود را از هر گونه آلایش، کینه و حسد پاک کرده و ازصـمیم دل در این راه بکوشد.

آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در عبارت دیگری نیز فرموده اند: «مسلمانان باید کینه و حسد را از صفحه دل‌ها بشویند و با چشم دوستی و محبت به یکدیگر نگاه کنند نه به چشم دشمنی و عداوت و خشم؛»[26]

در توصیه های شیخ غازی یوسف حنینه (رئیس فعلی تجمع علمای مسلمین لبنان) نیز خطاب به مسلمین می خوانیم: «کینه های احتمالی را از دلهای خود پاک کرده و به هم ابراز محبت کنیم.»[27]

10. تلاش برای حفظ مصالح همه آحاد امت

از منظر اندیشمندان مسلمان، مسلمانان باید مصالح سایر آحاد امت را به مثابه مصالح خود تلقی کرده و برای حفظ آنها بکوشند. طبعا وقتی این مهم در جوامع اسلامی محقق شود، قلوب مسلمین به یکدیگر نزدیک شده و لذا وحدت تحقق خواهد یافت. آیت الله محمد حسین کاشف الغطاء (ره) در خصوص اهمیت این عامل می فرمایند:«فیجد کل مسلم ان مصلحه اخیه المسلم هی مصلحه نفسه، فیسعی لها کما یسعی لمصالح ذاته»[28] مسلمین باید مصالح برادران دینی خود را همچون مصالح خود بدانند؛ همانطور که برای حفظ منافع خود می‌کوشند برای حفظ منافع دیگران نیز بکوشند؛

در عبارات شهید بهشتی (ره) نیز می خوانیم: «برادری اسلامی تا حد همدردی، شرکت در سود و زیان اجتماعی و بالاخره یگانگی به جای بیگانگی بالا می رود. برادری اسلامی این است که اگر در هر گوشه جهان، به یک فرد یا گروه از مسلمانان تجاوزی شود یا ستمی رود یا آسیبی رسد همه مسلمانان جهان آن را تجاوز و ستم و آسیب به خود بشمارند و در برابر آن عکس العمل مناسب نشان دهند. وقتی سخن از این نوع برادری اسلامی به میان آید تصدیق می کنید که باید با کمال تاسف اعتراف کرد که بهره ما آن ضعیف است و باید به تقویت آن پرداخت.»[29]

پس مسلمانان باید برای حفظ مصالح یکدیگر با تمام جدیت کوشش کرده و در این مسیر از هیچ تلاشی فروگذار نکنند تا شاهد وحدت آحاد امت باشیم.

11. پیدا کردن عوامل تفرقه و ریشه کن کردن آنها

پیدا کردن عوامل تفرقه و ریشه کن کردن آن عوامل به عنوان یکی دیگر از راهکارهای تحقق وحدت به شمار می رود. چنانکه آیت الله مکارم شیرازی در این خصوص فرموده اند: «بدیهی است تا عوامل تفرقه را پیدا نکنیم و از ریشه، آنها را خشک نکنیم، شعارهای وحدت به جایی نخواهد رسید. کنفرانس وحدت بسیار خوب است، شعارهای وحدت خوب است، ولی مهم آن است که در این جو و در این شرایط، آن عوامل اصلی شناخته شود ور یشه کن گردد و تا این کار نشود، هر فعالیت دیگری سطحی خواهد بود.»[30]

12. برخورد جدی با تفرقه افکنان

همانطور که گفته شد باید عوامل تفرقه در امت اسلامی شناسایی شده و ریشه کن گردند تا بدین واسطه وحدت محقق شود.

پر واضح است یکی از مهم ترین عوامل ایجاد تفرقه در جهان اسلام، تفرقه افکنانی هستند که با حمایت مستقیم استعمار، در جهت برهم زدن اتحاد مسلمین از هیچ تلاشی فروگذار نمی کنند. طبعا برخورد جدی با این افراد می تواند خود به عنوان عامل تحقق وحدت در امت اسلامی به شمار رود. از این رو مشاهده می شود عالمان مسلمان بر آن تاکید فرموده اند. به عنوان نمونه در پیام آیت الله مکارم شیرازی به سی و ششمین اجلاس بین المللی وحدت چنین آمده است: «با جریانات و گروه‌هایی اندک که در هر سو آتش اختلاف را روشن کرده و بر آن می‌دمند، مخالفت گردیده و با بی‌اعتنایی به انزوا کشانده شوند تا با رویگردانی مردم از آن‌ها، فرصت تحریک و آشوب پیدا نکنند.»[31]

گفتنی است هنگامی که به سیره علمای مسلمان نیز مراجعه می کنیم مشاهده می شود آن بزرگواران با هر آنچیزی که وحدت امت را تهدید می کرد، به شدت مقابله می کردند. چنانکه آیت الله العظمی بروجردی (ره) وقتی مطلع شدند در یکی از کتاب ها به مقدسات اهل سنت اهانت شده است، دستور جمع آوری آن کتاب را صادر فرمودند.[32]

همچنین در ایامی که میرزای شیرازی (ره) در سامرا سکونت داشتند، هنگامی که گمان کردند حضور یکی از طلاب در آن شهر ممکن است موجب ایجاد تفرقه میان مسلمین گردد، به آن طلبه دستور دادند تا به کربلا بازگردد. [33]

شایان ذکر است از آنجایی جریانات تکفیری با هدف ایجاد تفرقه در جهان اسلام به وجود آمده است، لذا آیت الله نوری همدانی نیز در اظهار نظری صریح، برخورد جدی با تکفیری ها را به عنوان عامل ایجاد وحدت معرفی می فرمایند: «سرکوب فراگیر گروه‌های تروریستی تکفیری از روش‌های مختلف می تواند بسترساز اتحاد امت اسلامی و نفی اسلام هراسی و نیز بسط و گسترش اسلام نبوی (صلی الله علیه وآله) باشد.» [34]

13. کنار گذاشتن فرقه گرایی و نژاد پرستی

فرقه گرایی و نژاد پرستی نیز به عنوان عوامل مهم ایجاد تفرقه در امت اسلامی شناخته می شوند؛ از این رو برای تحقق وحدت، مسلمین باید این امور را کنار گذارند. آیت الله محمد تقی مدرسی یزدی در تبیین این مهم چنین تصریح می کنند: «وحدت در میان مسلمین محقق نمی شود مگر اینکه مسلمانان بر اموری همچون فرقه گرایی، نژادپرستی و قومیت پرستی فائق آیند.»[35]

بنابراین آحاد امت برای تعمیق وحدت در جهان اسلام باید با هر آنچه موجب تفرقه می گردد مقابله کنند.

به هر حال در این نوشتار نیز سیزده عامل دیگر برای تحقق اتحاد مسلمین معرفی شد. البته این عوامل به اینجا ختم نمی شود ولیکن از آنجایی که نگارنده در صدد رعایت اختصار می باشد، لذا به همین میزان اکتفا می کند.

جمع بندی

با توجه به مباحث مطرح شده در این نوشتار مشخص می شود اندیشمندان مسلمان برای آنکه در امت اسلامی وحدت محقق گردد، عواملی را تبیین فرموده اند که برخی از این عوامل عبارتند از: بازگشت به آموزه های قرآنی، تبیین وجوب شرعی اتحاد، تشکیل کنگره های مستمر در موضوع وحدت، تقسیم کار و انجام فعالیت های همیشگی، تلاش جدی مسوولان و حاکمان کشورهای مسلمان، نقش آفرینی نخبگان و اندیشمندان جهان اسلام، برپایی و التزام به موسم حج، رعایت ادب و اخلاق در برخورد با سایر مسلمین، ابراز محبت به یکدیگر، تلاش برای حفظ مصالح همه آحاد امت، ریشه کن کردن عوامل تفرقه، برخود با تفرقه افکنان و کنارگذاشتن فرقه گرایی و نژاد پرستی؛

امیدواریم با التزام مسلمانان به این عوامل و همچنین عواملی که در بخش اول نوشتار تبیین شدند، شاهد تحقق وحدت در جوامع اسلامی باشیم و مسلمین از برکات بی نظیر آن بهره مند گردند.